Genetische modificatie is het veranderen van de erfelijke (oftewel genetische) eigenschappen van een levend organisme. Dat gebeurt door wijzigingen te maken in het DNA, de stof die drager is van erfelijke eigenschappen.
Door planten en dieren genetisch aan te passen krijgen ze eigenschappen die zorgen voor bijvoorbeeld een betere kwaliteit, een hogere opbrengst of resistentie tegen parasieten. Tegenstanders vrezen echter voor nadelige effecten op langere termijn. Ze zijn bang dat gemodificeerde gewassen zich vermengen met niet-gemodificeerde gewassen, insecten resistent worden tegen de ingebouwde afweer en dat zich allerlei allergieën ontwikkelen.
Tips
- Vlees, eieren en melk afkomstig van dieren die gevoerd zijn met ggo-voer, hoeven dit niet op het etiket te tonen.
- Producten uit de biologische landbouw, herkenbaar aan het EKO-keurmerk of een vergelijkbaar buitenlands bio-logo, geven de garantie dat ze geproduceerd zijn zonder genetische modificatie.
Wat is genetische modificatie
De erfelijke eigenschappen van organismen liggen opgeslagen in het DNA. Van oudsher proberen we al dieren- en plantenrassen bepaalde eigenschappen mee te geven, door twee dieren of planten met die gewenste eigenschap met elkaar te kruisen. De beste nakomelingen worden gekozen om mee verder te fokken of te kweken. Bij dit proces, dat ook wel 'veredeling' heet, zijn alleen eigenschappen betrokken die al in het DNA van de plant of het dier aanwezig zijn.
Bij genetische modificatie veranderen we de genetische eigenschappen door veranderingen aan te brengen in het DNA. Daardoor is het mogelijk binnen één generatie in een dier- of plantensoort de gewenste erfelijke eigenschappen te krijgen. Dieren of planten die genetisch zijn aangepast heten ook wel 'transgene' soorten. Met genetische modificatie is het ook mogelijk om eigenschappen van de ene soort over te brengen naar een andere soort, door genetisch materiaal van een organisme in te bouwen in het DNA van een andere soort dier of plant. Zo is een gen van een bacterie ingebouwd in een bepaald type maïs. Daardoor kon er geen insectenvraat meer plaatsvinden.
Het verplaatsen van eigenschappen over de grenzen van de soort heen, is via plantveredeling of dierfokprogramma's niet mogelijk. Genetische modificatie, ook wel genetische manipulatie genoemd, is een vorm van moderne biotechnologie en wordt daarom ook wel gentechnologie of gen-tech genoemd.
De voordelen van gen-tech
Met gen-tech kan men nuttige eigenschappen aan organismen toevoegen, bijvoorbeeld om de kwaliteit te verbeteren, een hogere opbrengst te krijgen, of gewassen te beschermen tegen parasieten. Door het resistent maken van planten tegen een bepaald onkruidbestrijdingsmiddel kan men alle onkruiden met dat middel in één keer bestrijden zonder het gewas aan te tasten. Ook kan men planten resistent maken tegen een bepaald insect. Zo zou het totale gebruik van bestrijdingsmiddelen omlaag kunnen en de productie goedkoper kunnen.
Medicijnen
Naast het aanpassen van gewassen biedt gen-tech nog andere mogelijkheden. Zo wordt er onderzoek gedaan naar het produceren van menselijke insuline door gemodificeerde bacteriën, en kunnen genen worden ingebracht bij dieren waardoor deze producten aanmaken die als medicijnen gebruikt kunnen worden.
De nadelen van gen-tech
Als gewassen ongevoelig zijn gemaakt tegen een bepaald onkruidbestrijdingsmiddel, zal dit middel veelvuldig gebruikt worden. Onkruiden kunnen door het veelvuldig gebruik echter ook resistent worden. Men moet dan toch weer andere, schadelijkere middelen gebruiken. Ditzelfde geldt voor gewassen die resistent gemaakt zijn tegen insecten. De insecten gaan dood als ze van het gemodificeerde gewas eten. De insecten kunnen echter weer resistent worden tegen de gemodificeerde gewassen. Er moeten dan toch weer bestrijdingsmiddelen gebruikt worden.
Gen-tech gewassen kunnen zich vermengen met omliggende gewassen, bijvoorbeeld wanneer het stuifmeel van een genetisch gemodificeerde plant via de wind een niet gemodificeerde plant bestuift. Hierdoor zouden andere, bijvoorveeld biologisch geteelde gewassen, toch 'besmet' kunnen raken.
Toegelaten toepassingen
Genetische modificatie wordt al toegepast. Voorbeelden zijn enzymen, gemaakt door gemodificeerde bacteriën in wasmiddelen, soja die resistent gemaakt is tegen een bepaalde onkruidbestrijdingsmiddel en maïs dat resistent is tegen een bepaald insect. Andere producten, zoals een tomaat die heel lang houdbaar is, was wel al toegelaten in Noord-Amerika en Groot-Brittannië, maar nog niet in Nederland.
Herbicideresistente sojabonen
Er is een sojaras op de markt dat met gentech resistent is gemaakt tegen een onkruidbestrijdingsmiddel, met de merknaam Roundup. De werkzame stof in Roundup is glyfosaat. Deze soja wordt 'Roundup-Ready'-soja genoemd. Roundup doodt alle soorten onkruid. Voordeel van de genetische aanpassing is dat men alle onkruid in één keer kan bestrijden met Roundup zonder de sojaplanten te beschadigen. Hierdoor kan tijdens de hele groeiperiode met dit middel gespoten worden. Het totale bestrijdingsmiddelengebruik zou hiermee omlaag moeten gaan. Sojaproducten komen in veel voedingsmiddelen voor.
Na introductie van gen-tech soja vermindert aanvankelijk de milieudruk doordat schadelijke herbiciden vervangen werden door het minder schadelijke glyfosaat. Inmiddels blijkt dat in Argentinië telers van ggo-soja twee keer zoveel herbiciden gebruiken als gangbare sojatelers. Door de eenzijdige inzet van glyfosaat worden de onkruiden er langzamerhand ook resistent tegen. Boeren grijpen vervolgens terug op de traditionele, schadelijkere middelen om de resistente onkruiden alsnog te bestrijden. Over andere effecten van de herbicideresistente sojaplanten op het milieu en de natuur ontbreekt betrouwbaar onderzoek.
Plaagresistente maïs
In Europa is de invoer van genetisch gemodificeerde maïs sinds mei 2004 toegestaan. Deze maïs werd in Amerika al enige tijd verbouwd en geconsumeerd. De gemodificeerde rmaïs is zo aangepast dat deze een stof bevat die giftig is voor schadelijke insecten zoals de maïsboorder rups. De rups gaat dood na het eten van de mais. Het voordeel is dat de plant niet meer bespoten hoeft te worden met bestrijdingsmiddelen. Critici vrezen echter dat bij veelvuldig en ongecontroleerd gebruik de insecten resistent kunnen worden.
De maïs is door de Europese Commissie veilig bevonden voor menselijke consumptie en gebruik in de landbouw. De plaagresistente maïs voor menselijke consumptie mag echter in Europa nog niet verbouwd worden, maar plaagresistente maïs voor veevoer wel. Maïs wordt verwerkt in allerlei producten, bijvoorbeeld als maïsolie, maïsmeel, maïsvlokken en maïszetmeel.
Enzymen en zoetstoffen
De enzymen in wasmiddelen, geproduceerd door genetisch gemodificeerde bacteriën, maken het mogelijk dat er op lagere temperaturen schoon kan worden gewassen. Dit levert energiebesparing op.
Een ander voorbeeld is de productie van de zoetstof aspartaam. Aspartaam werd oorspronkelijk chemisch bereid. Hierbij waren allerlei processtappen nodig, waarbij veel afval ontstond. Nu wordt aspartaam meestal gemaakt met enzymen, die weer gemaakt zijn door genetisch gemodificeerde bacteriën.
Waar komt u biotech tegen?
Ongeveer zestig procent van de producten in de supermarkt bevat soja en/of maïsingrediënten uit de moderne biotechnologie. Door de grootschalige teelt, oogst en het transport worden 'gewone' sojabonen en maïskorrels gewoonlijk vermengd met genetisch gemodificeerde soja en maïs. Door de grote vraag naar onder meer ggo-vrije soja en maïs zijn er inmiddels voldoende gescheiden stromen ontstaan zodat de consument een keus kan maken.
Soja
Sojabonen worden verwerkt als hele sojaboon, sojaolie, soja-eiwit en/of sojalecithine. Producten met deze ingrediënten zijn onder andere brood, broodbeleg (b.v. hagelslag), chocolade, pizzadeeg, koek, beschuit, soepen, sojaproducten (tofu) en andere vleesvervangers, drop, vleeswaren, sauzen, margarine, slaolie en frituurvet.
Aangepast maïs
Maïsmeel, maïszetmeel en maïsolie zitten onder andere in brood, rijstwafels, koek, beschuit, melkproducten en melkvervangers, zoals toetjes en plantaardig koffiemelk, aardappelkroketten, vleeswaren (worst, gebak), sauzen, aroma's, meel en meelproducten, broodbeleg, snoep, conserven (groente) en kant-en-klaarmaaltijden. Ook wordt maïszetmeel gebruikt bij het bereiden van kunstmatige zoetstoffen.
Enzymen
Enzymen, gemaakt door transgene bacteriën, produceren aspartaam, een zoetstof. Aspartaam zit in suikervrije producten, zoals frisdranken, snoep en ijs. Enzymen geproduceerd door een transgene bacterie, worden gebruikt als broodverbeteraar. Enzymen in wasmiddelen, gemaakt door transgene bacteriën of schimmels, zorgen ervoor dat de was op lage temperaturen schoon wordt. Dit maakt energiezuinig wassen mogelijk.
Allergieën en antibiotica resistentie
Tal van stoffen kunnen bij daarvoor gevoelige mensen een allergische reactie veroorzaken. Een voorbeeld is het pinda-eiwit. Bij genetische modificatie kunnen deze eiwitten worden ingebouwd in andere organismen omdat ze gunstig kunnen zijn voor het beoogde product. De consument weet dan niet meer waar het pinda-eiwit in zit. Voordat genetisch gemodificeerde organismen worden toegelaten, moet daarom onderzocht worden of het nieuwe product geen allergische reacties oproept. Gen-tech zou het echter ook mogelijk kunnen maken om allergenen uit een voedingsmiddel te halen.
Verwaarloosbaar risico
Af en toe wordt het antibioticum ampicilline in een gen-tech gewas ingebouwd, dit is een antibioticum, dat als groeibevorderaar wordt toegevoegd aan diervoer. Het antibioticum-gen dient als merkteken. Door het vele gebruik bestaat de kans dat bacteriën resistent worden en dat het antibioticum dus niet meer werkzaam is. Onderzoek heeft echter aangetoond dat het extra risico op resistentie door gen-tech te verwaarlozen is. Zeker als meerdere nieuwe eigenschappen zijn ingebouwd, is zorgvuldig onderzoek bij de toelating erg belangrijk.
Etikettering
Alle producten die per ingrediënt meer dan 0,9 procent genetisch gemodificeerde organismen bevatten en alle producten die afkomstig zijn van ggo's moeten sinds 18 april 2004 een etiket dragen waarop dat vermeld staat. Dit geldt voor producten voor menselijke consumptie en diervoeders. De grens van 0,9 procent genetisch gemodificeerde organismen per ingrediënt is gekozen omdat minimale vermenging van gen-tech en gen-tech vrije producten tijdens de teelt van gewassen, de opslag of het transport niet te voorkomen zijn. De handelaar moet wel kunnen aantonen dat de aanwezigheid van ggo's onbedoeld en onvermijdelijk was.
Als de 0,9 procentgrens is overschreden, dan moet op het etiket een van onderstaande beschrijvingen staan:
- Dit product bevat genetisch gemodificeerde organismen, óf
- Dit product is gemaakt van genetisch gemodificeerd [ingrdiënt]
Vlees, eieren en melk afkomstig van dieren die genetisch gemodificeerd voer hebben gekregen, hoeven niet geëtiketteerd te worden.
Europese regelgeving
De Europese raad van landbouwministers ging akkoord met twee nieuwe Verordeningen, die in september 2003 zijn gepubliceerd. De regelgeving maakt de ggo's beter te traceren van boer tot consument. Door de nieuwe etikettering is de keuzevrijheid van de consument verbeterd. De etiketteringsregels van de EU stellen verplicht dat het op het etiket van voeding en diervoeder komt te staan wanneer een product ggo's bevat of afkomstig is van ggo's. Producten die minder dan 0,9 procent ggo's bevatten, vallen buiten deze regeling, omdat een kleine vervuiling niet te voorkomen is.
Producten uit de biologische landbouw, herkenbaar aan het EKO keurmerk, moeten geproduceerd worden zonder genetische modificatie. Maar ook hier geldt dat door 'vervuiling' biologische producten toch onbedoeld genetisch gemodificeerde eiwitten kunnen bevatten. Om dit zoveel mogelijk te voorkomen heeft de EU maatregelen voor de teelt van ggo-gewassen voorgesteld.
GMO Compass
Nu de Europese Unie (EU) meer ruimte laat voor genetisch gemodificeerde organismen, zullen er de komende jaren steeds meer ggo-producten in de supermarkt komen. Het felle debat tussen voor- en tegenstanders heeft geleid tot onzekerheid onder consumenten. Daarom heeft de EU een onafhankelijk, wetenschappelijk informatiepunt opgezet: het
GMO Compass.
Het GMO Compass geeft informatie over het doel, de toepassingen en het gebruik van ggo's. Daarnaast komen ook de veiligheid voor gezondheid en milieu aan de orde. Ook bevat de (Engelstalige) site een uitvoerige verklarende woordenlijst met belangrijke termen in de biotechnologie.
Op deze site is ook specifieke informatie te vinden over de situatie in Nederland, Finland, Griekenland, Oostenrijk, Spanje, Groot-Brittannië en Duitsland. Per land worden links gegeven naar belangrijke lokale websites.
Standpunten andere organisaties
Overheid
Onderzoek en gebruik van transgene organismen is aan regels gebonden en wordt gecontroleerd. De overheid stimuleert de moderne biotechnologie door onderzoeksgeld ter beschikking te stellen. Naast Europese regels is de Nederlandse overheid bezig om regels op te stellen waaraan voeding moet voldoen die 'zonder gentechniek' is geproduceerd. Dit kan bijvoorbeeld voedsel uit de biologische landbouw zijn. Daarbij wordt rekening gehouden met de kans op onbedoelde 'vervuiling' door genetisch gemodificeerde producten. Bijvoorbeeld tijdens de teelt (door het overwaaien van stuifmeel) of het transport of de verwerking.
Stichting Natuur en Milieu
Stichting Natuur en Milieu is van mening dat er voldoende kennis moet zijn over de risico's voor het milieu voordat toestemming voor het gebruik van genetisch gemodificeerde organismen wordt verleend. Stichting Natuur en Milieu is tegen herbicideresistente gewassen, omdat hierdoor het gebruik van bestrijdingsmiddelen kan toenemen. Onkruiden moeten mechanisch of handmatig worden verwijderd.
Voedingscentrum
Genetische modificatie is voor het Voedingscentrum niet principieel acceptabel of onacceptabel. Als het mogelijk is om producten te maken met duidelijke voordelen, dan is deze technologie een waardevolle aanvulling. Er dient geen twijfel te bestaan over de veiligheid van de producten. De consument moet voldoende informatie krijgen en de mogelijk hebben een welbewuste keus te maken.
Consumentenbond
De Consumentenbond staat positief kritisch tegenover genetische modificatie. Producten moeten veilig zijn en voordelen hebben voor de consument, bijvoorbeeld omdat ze milieuvriendelijker worden geproduceerd, goedkoper zijn of van betere kwaliteit. Veel van de huidige toepassingen van de moderne biotechnologie bieden maar weinig voordeel voor de consument. Nieuwe toepassingen worden 'case by case' beoordeeld op hun nut en wenselijkheid.
Biologica, het platform voor biologische landbouw en voeding
De biologische landbouw heeft principiële bezwaren tegen het ingrijpen in natuurlijke processen zoals bij genetische modificatie gebeurt. De biologische landbouw gaat juist uit van de versterking van natuurlijke processen. De sector is druk bezig om gentechvrije ketens te ontwikkelen. De biologische landbouw kan op dit moment nog niet alle ingrediënten zelf produceren, bijvoorbeeld omdat de vraag ernaar te klein is voor het opzetten van een aparte productieketen. Een voorbeeld is sojalecithine. Met de toeleveranciers maken de belangenorganisaties afspraken over het gen-techvrij houden van EKO-producten. Voor soja- en maïsingrediënten maakt men nu gebruik van niet-EKO-ingrediënten, die gegarandeerd afkomstig zijn van niet genetisch gemodificeerde planten.
www.gentech.nl.
www.gentech.nl is een Nederlandstalige website van kritische maatschappelijke organisaties (NGO's). U vindt hier informatie en standpunten over genetische manipulatie en de gevolgen voor mens, milieu, dieren en ontwikkelingslanden wereldwijd. Deelnemende NGO's zijn: A Seed, Both Ends, Dierenbescherming, Friends of the Earth Europe, Goede Waar en Co, Hivos, Kerkinactie, Milieudefensie, Novib, Nederlands Platform Gentechnologie, Wemos, en XminY.
Meer informatie
- www.cogem.net. Op de website van de COGEM kunt is veel informatie vinden over genetische modificatie. Er is een discussieforum aanwezig waarop diverse stellingen en uitspraken in opgenomen zijn. De huidige onderwerpen betreffen het Integraal Ethisch Toetsingskader, de toekomst van de biotechnologie, het mogelijke gevaar van genetisch gemodificeerde vissen, en het kweken van GGO gewassen.
- www.society-genomics.nl. Wetenschappelijk instituut voor onderzoek naar de sociale en ethische aspecten van genetische modificatie.
- www.watisgenomics.nl. Deze website gaat over grootschalig genetisch onderzoek aan organismen plus de technologische ontwikkelingen die dit mogelijk maken.