Energiezuinig verlichten

Tot 99 procent van de milieubelasting van verlichting ontstaat door het elektriciteitsgebruik van de lamp. Elektriciteit wordt namelijk opgewekt via verbranding van fossiele brandstoffen zoals gas en steenkool. Die gaan een keer op. Verder komt bij de verbranding van gas en steenkool veel CO2 vrij; dat draagt bij aan klimaatverandering. En elektriciteitsproductie levert vervuilende stoffen op (zwaveldioxide, stikstofoxide en kwik).

Milieuvriendelijkheid led-lamp varieert

Energiezuinige lampen belasten het milieu veel minder, doordat ze minder elektriciteit gebruiken. Het energiezuinigst zijn spaarlampen (compacte fluorescentie lampen), een deel van de led-lampen en tl-lampen. Halogeenlampen komen op de tweede plaats. De verschillen in efficiëntie tussen led-lampen zijn nog erg groot, waardoor ook de relatieve milieuvriendelijkheid erg varieert.

Vanwege de hoge milieubelasting van gloeilampen, gaan ze in fases uit de winkel verdwijnen, net als sommige halogeenlampen. Meer hierover op Gloeilamp gaat verdwijnen.

Als een spaarlamp of tl-lamp kapot valt, hoeft u niet bang te zijn voor gezondheidsklachten door kwik, mits u de juiste maatregelen neemt. Zorg eerst dat kinderen, zwangere vrouwen en dieren de ruimte direct verlaten. Let erop dat niemand door de resten van de lamp loopt.

Er komt weinig kwik vrij uit een kapotte spaarlamp, en dat verdwijnt via luchtverversing. Laat daarom de kamer goed ventileren gedurende 15 minuten: open de ramen en sluit deuren naar andere ruimtes, zet de verwarming en airco uit en ga zelf naar een andere kamer.

Ruim vervolgens de resten zorgvuldig op: doe handschoenen aan en gebruik papier om de resten te verzamelen. Kleine stukjes glas en poeder kunt u opruimen met brede tape of plakband. Gebruik geen doekje, geen stoffer en blik, en liever geen stofzuiger (dan kan kwik zich verspreiden via de luchtuitlaat van de stofzuiger).

Doe de resten in een plastic zak bij het KCA. Ook kleding of schoenen die in contact zijn gekomen met de kapotte spaarlamp moeten in een plastic zak bij het KCA; deze mogen niet in de wasmachine worden gewassen!

Piekstroom en netvervuiling

In een uitzending van Radar werd beweerd dat spaarlampen zorgen voor netvervuiling, vanwege de piekstroom die nodig is om de lamp aan te zetten. Het klopt dat de energieleverancier voor het aanzetten van de lamp meer vermogen moet leveren dan het vermogen van de lamp. Daardoor lopen er grotere stromen over het net, dan nodig is voor alleen het netto vermogen. Dat verschil heet ook wel 'blindvermogen'. Maar de blindstroom die ontstaat wordt niet verbruikt, die wordt teruggeleverd aan het net. In die zin kost blindstroom geen extra energie.

Wel is het zo dat er altijd wat verlies optreedt als stroom door een kabel loopt, de zogeheten Ohmse verliezen (zie ook wikipedia.nl). Als er vanwege blindstroom meer stroom door het net loopt, zijn de Ohmse verliezen iets groter. Dat kost wel wat extra energie.

Voor huishoudens zijn de Ohmse verliezen veroorzaakt door energiezuinige lampen te verwaarlozen. Als er op het elektriciteitsnet op grote schaal energieverliezen zouden ontstaan, veroorzaakt door blindstroom, dan zijn in het elektriciteitsnet grotere generatoren nodig. Spaarlampen veroorzaken maar een klein aandeel van alle blindstroom: bijna alle elektrische apparaten veroorzaken blindstroom.

Over heel Nederland gemeten speelt blindstroom wel een rol. Maar de meeste blindstroom wordt veroorzaakt door elektrische apparaten en (industriële) machines, niet door spaarlampen.

Gloeilamp als verwarming?

De warmte van een gloeilamp helpt weliswaar mee om uw woning te verwarmen. Maar die warmte komt voort uit elektriciteit en is daarmee niet efficiënt opgewekt: de elektriciteitscentrale heeft een rendement van slechts 40 procent. Ter vergelijking: centrale verwarming met hr-ketel heeft een rendement van 95 procent of hoger.

Kwik en spaarlampen

In spaarlampen zit kwik. Maar het is een fabeltje dat ze daarom veel slechter zijn voor het milieu dan andere lampen. Als de spaarlamp wordt ingeleverd zoals het hoort (bij de gescheiden inzameling) dan komt het kwik niet in het milieu maar wordt het hergebruikt.

Belangrijker is dat andere lampen indirect ook kwik opleveren. Bij de productie van elektriciteit uit kolen komt namelijk kwik vrij.

Milieu Centraal heeft voor alle lampsoorten doorgerekend hoeveel kwik er vrijkomt tijdens de hele levensduur. De spaarlamp, de gloeilamp en halogeenlampen leveren uiteindelijk ongeveer evenveel kwik op. De kwikuitstoot van goede kwaliteit led-lampen is het laagst.

Werkende gloeilamp weggooien: méér milieubelasting?

Het is niet milieubelastend om een werkende gloeilamp al te vervangen door een zuinige lamp. De gloeilamp verspilt erg veel stroom en zorgt daardoor voor onnodig veel milieubelasting. De extra milieubelasting die ontstaat doordat u de gloeilamp weggooit, is zeer laag vergeleken met de milieuwinst die ontstaat doordat de nieuwe energiezuinige lamp energie bespaart.

Gloeilampen die u heeft vervangen maar nog wel werken, kunt u eventueel gebruiken op een plek waar u minder vaak licht nodig heeft, zoals in een gangkast of kelder.

Spaarlampen en kankerverwekkende stoffen

Op internet circuleren berichten dat spaarlampen kankerverwekkende stoffen uitstoten als ze branden, en dat je ze daarom niet moet gebruiken. Dat is een fabeltje.

Het verhaal is mogelijk ontstaan na een Duits onderzoek. Dat testte nieuwe spaarlampen en liet zien dat als je een nieuwe spaarlamp in een kleine luchtdichte doos laat branden (zo'n 30x30x30 centimeter), dat dan na enkele dagen de lucht in die doos stoffen bevat in concentraties die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Maar die uitkomst bewijst helemaal niet dat het gebruik van spaarlampen in huis ongezond is:

• Bij gebruik in huis wordt de concentratie van zulke stoffen nooit zo hoog (het luchtvolume in huis is veel groter en er is ventilatie);
• Behalve uit spaarlampen komen de stoffen (fenol, formaldehyde en tolueen) vrij uit allerlei andere elektrische apparaten, die stoten waarschijnlijk zelfs meer uit. De uitstoot is het sterkst als het apparaat (of de spaarlamp) nieuw is, en neemt dan af.

Als het lukt om daglicht optimaal te benutten, heeft u wellicht minder verlichting nodig in huis. Drie stappen helpen u op weg om milieuvriendelijker en kostenbesparend te verlichten:

1. Kijk eens naar de indeling van uw woning: bestem kamers met veel daglicht voor werk, klussen of andere activiteiten waarvoor veel licht nodig is. Zet de werkplek nabij een raam zodat u optimaal gebruik maakt van daglicht.
2. Geef de muren, plafonds, vensterbanken en vloeren in donkere kamers een lichte tint; dan is minder verlichting nodig.
3. Gaat u een kamer opnieuw inrichten? Een praktisch moment om kritisch te kijken naar de verlichting. Let er bij aanschaf van een keuken of badkamer bijvoorbeeld op, dat er niet meer lichtpunten in zitten dan u nodig heeft.

Laat u lampen branden als u de kamer verlaat? Dan verspilt u elektriciteit en stroomkosten. Doe verlichting uit als u weggaat.

Voor ruimtes waar u vaak in en uit gaat, zoals de gang en het toilet, kan een licht- of bewegingssensor uitkomst bieden. Dan gaat de lamp vanzelf uit als het licht is of als er niemand is. Ook een tijdklok kan helpen om lampen vanzelf uit te laten gaan.

Het is een fabeltje dat het aan- en uitschakelen van tl- en spaarlampen meer stroom zou kosten dan tussentijds aanblijven. Vaker aan- en uitschakelen zorgt wel voor slijtage van de lamp, zie Vaak aan en uit?.

Energiezuinige lampen verbruiken veel minder stroom, en verminderen daarom de milieubelasting. Tot de zuinige lampen behoren de spaarlampen, tl-lampen, en goede led-lampen. Halogeenlampen besparen ook, maar minder veel. In de winkel heeft u keuze uit vele modellen en soorten energiezuinige lampen (zie ook Energiezuinige lampen op een rij).

Aangezien energiezuinige lampen anders werken dan een gloeilamp, hebben ze ook andere eigenschappen. Maar ook tussen spaarlampen, tl-, led-lampen en halogeenlampen zijn de verschillen groot. Dat betekent dat u in de winkel op andere dingen moet letten dan u gewend bent, op de lichtkleur bijvoorbeeld. Sta daar even bij stil als u een winkel binnen stapt, anders komt u thuis met een lamp die lelijk licht geeft of niet geschikt blijkt voor de plek waar u hem wilt gebruiken. Gelukkig zijn fabrikanten verplicht om informatie op de verpakking te zetten, en biedt Milieu Centraal hulp: zie Energiezuinige lamp kiezen.

Zuinige lampen duurder? Niet per se!

Energiezuinige lampen zijn in aanschaf wel duurder dan gloeilampen. Maar gelet op het stroomverbruik en de levensduur, bent u in veel gevallen toch goedkoper uit met zuinige lampen. Zo gaan spaarlampen gemiddeld 7.000 branduren mee, terwijl een gloeilamp maar 1.000 branduren meegaat. U moet dus eigenlijk de aanschafkosten van één spaarlamp vergelijken met die van zeven gloeilampen. U bespaart verder jaarlijks elektriciteitskosten, omdat de spaarlamp veel minder stroom gebruikt dan de gloeilamp.

Uiteraard gaat dit niet op als de lamp voortijdig stuk gaat (door slechte kwaliteit of doordat de lamp niet geschikt is voor de specifieke plek); dan kan de lamp duurder uitpakken dan de gloeilamp. Ook als de lamp weinig brandt, kan een (dure) energiezuinige lamp toch duurder uitpakken dan een gloeilamp.

Gloeilampen en halogeenlampen mogen gewoon bij het huisvuil. Alle andere lampen moet u apart inleveren.

Spaarlampen en tl-lampen horen thuis bij het klein chemisch afval, omdat er kwik in zit. U kunt tl-buizen, spaarlampen en led-lampen gratis inleveren bij de winkelier bij aankoop van een nieuw exemplaar, of ze inleveren in de milieustraat van uw gemeente. Sommige winkels hebben een spaarlampbox waar u de oude spaar- of led-lamp kwijt kunt. Via deze inleverpunten worden de lampen milieuvriendelijk verwerkt.

Herbruikbaar

Een deel van de lampen is herbruikbaar - dat verlaagt de milieubelasting. Materialen uit kapotte armaturen, dimmers, kerstverlichting en ander licht met een stekker zijn opnieuw te gebruiken.

Armaturen die u kwijt wilt, maar die niet kapot zijn, kunt u wellicht te koop aanbieden op internet, of bij een kringloopwinkel.

Kijk in de internetbazaar of de kringloopwinkel naar tweedehands armaturen; dat bespaart grondstoffen en productie-energie ten opzichte van nieuwe.

Bedenk dat donkere of dichte lampenkapjes licht tegen houden, waardoor u wellicht een sterkere lamp moet indraaien.

Koopt u een armatuur voor halogeenlampen? Controleer dan voor uw aankoop of de lamp die erin hoort, energiezuinig is (vaak past er maar één type in). Op de verpakking van de lamp die in de armatuur thuis hoort, staat het energielabel. Halogeenlampen met energielabel B zijn momenteel de zuinigste.

Voorkom sluipverbruik transformator en dimmer

Lampen van 12 volt hebben een transformator nodig die de netspanning (220 volt) omzet. Zo'n transformator gebruikt soms ook stroom als het licht uit staat. Dit geldt ook voor dimmers. U gaat dit tegen door een schakelaar te zetten tussen de transformator of dimmer en het stopcontact.

• Regelmatig worden (nieuwe) lampen getest. Kijk voor resultaten op www.consumentenbond.nl of op www.olino.org.