Smog

Het woord smog is een samentrekking van de Engelse woorden smoke (rook) en fog (mist). Het bevat voornamelijk ozon (O3). Ozon komt hoog in de atmosfeer voor en heeft daar een beschermende functie. Het vangt een deel van de UV-straling van de zon weg. Als er 'gaten' ontstaan in de ozonlaag, vergroot dat de kans op huidkanker. Ozon in de lucht op leefniveau is echter ongezond.

De belangrijkste oorzaken van hoge ozonconcentraties dichtbij het aardoppervlak, zijn luchtvervuiling en verhoogde concentraties door zonlicht. Ozon ontstaat namelijk onder invloed van zonlicht en wordt versterkt door luchtvervuiling. Vooral verkeer, industrie en huishoudens zijn de bron van die luchtvervuiling. Ozon die ontstaat door zonlicht in de zomer heet zomersmog, of ozonsmog.

Er zit altijd ozon in de lucht. De streefwaarde die is gebaseerd op Europese regelgeving is een gemiddelde concentratie van 120 µg ozon/m3 gemeten over acht uur. Het streven is dus de gemiddelde concentratie over een periode van 8 uur niet hoger te laten zijn dan deze waarde. Vanaf 2010 zal bovendien gelden dat deze concentratie gemiddeld over drie jaar niet vaker dan 25 dagen per kalenderjaar mag worden overschreden.

Bij hoge temperatuur, veel zonlicht en weinig wind kan de ozonconcentratie gemakkelijk oplopen tot boven de norm. Als ergens in Nederland gemiddeld over een uur een ozonconcentratie hoger dan 240 µg/m3 wordt gemeten spreekt men van ernstige smog door ozon. Er wordt dan een smogalarm afgegeven. Zo'n smogepisode kan, afhankelijk van het weer, een tot enkele dagen duren. Het aantal dagen dat de norm wordt overschreden ligt in Nederland veronder de Europese norm van 25 dagen per jaar.

Regionale verschillen

In het zuidwesten en zuidoosten van Nederland vindt het vaakst overschrijding van de streefwaarde plaats. Dit komt onder meer door de invloed vanuit het buitenland (vooral het Ruhrgebied en België) van zowel al in het buitenland gevormde ozon als van ozonvormende stoffen. Ook bij oosten- en zuidenwind is de kans op smog groter.

Om deze redenen kan de ruimtelijke verdeling van ozon over Nederland van jaar tot jaar sterk verschillen. Zo vond in 2002 het vaakst overschrijding van de streefwaarde plaats in de Randstad, Zeeland en delen van Noord-Brabant. Van 2005 tot 2007 was dit het geval voor de regio Noord-Limburg (zie afbeelding).

Aantal dagen dat de ozonconcentratie de 120 µg/m³ overstijgt.

Trend

De trend voor de komende jaren lijkt te zijn dat de concentraties in het westen van Nederland afnemen en in het noorden toenemen. Over de hele linie is er echter een vermindering van het smogprobleem. De hoogte van de pieken in ozonconcentraties, zoals tijdens smogperiodes, zijn afgenomen in Nederland evenals in de rest van Europa. De smogepisodes zijn dus wat betreft het ozongehalte minder ernstig geworden. Waarschijnlijk is dit het gevolg van succesvol overheidsbeleid, waarbij de uitstoot van diverse vervuilende stoffen is aangepakt.

De gemiddelde achtergrondconcentraties van ozon blijven sinds 1996 min of meer constant (dit is ook terug te zien in het aantal dagen overschrijding in de lijngrafiek), en lijken zelfs toe te nemen. Deze trend is in heel Europa waar te nemen.

Ozon reageert met vrijwel elk weefsel waar het mee in contact komt. Het dringt bij de inademing door tot in de kleinste luchtwegen en de longblaasjes en zorgt zo voor prikkeling van de slijmvliezen. De meest typische klachten van acute blootstelling aan ozon zijn luchtwegklachten zoals een prikkelende ademhaling (hoesten), droge keel, hoest en benauwdheid. Ook hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid komen voor. Verder kan een tijdelijk verminderde werking van de longen optreden, waardoor het prestatievermogen vermindert en longweefsel kan worden aangetast.

De klachten nemen toe als de hoeveelheid ozon en de duur van de blootstelling toenemen. De klachten zijn van voorbijgaande aard, maar herhaalde blootstelling aan hoge concentraties resulteert mogelijk in een blijvende verminderde werking van de longen.

Het is niet precies bekend vanaf welke concentratie ozon schadelijk is. Ook concentraties onder de streefwaarde voor ozon (120 µg/m³) kunnen zeer waarschijnlijk tot effecten op de gezondheid leiden.

Ook gezonde mensen kunnen tijdens een smogepisode klachten krijgen, maar vooral ouderen, mensen met hart- of longaandoeningen, bronchitis of astma en kinderen zijn gevoelig. Naar schatting is bij meer dan 10 procent van de kinderen in de leeftijd van 7 tot 12 jaar (ofwel 230.000 kinderen) de longfunctie op tenminste één dag in de zomer tijdelijk verminderd door smog.

Sterfte als gevolg van verhoogde blootstelling aan ozon treedt vooral op onder groepen mensen die al een hart- of longaandoening hadden. Zij overlijden enkele dagen tot maanden eerder dan wanneer geen blootstelling aan ozon zou zijn opgetreden. Het gaat naar schatting om 2300 mensen per jaar in Nederland.

Wanneer de smog ernstige vormen aanneemt, wordt via de media een smogalarm afgegeven. Heeft u klachten die verergeren door smog, dan kunt u dagelijks de smogberichten bijhouden van het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit (LML) en eventueel besluiten het die dag rustig aan te doen. Het LML meet elk uur de luchtkwaliteit op een groot aantal plaatsen in Nederland. De actuele meetresultaten vindt u op www.lml.rivm.nl.