Zwerfafval

Als afval ergens belandt waar het niet thuishoort, noemen we dat zwerfafval. Het ligt dan op straat en in bermen, op openbare plaatsen, in groenperkjes en in de natuur. Behalve de ergernis die deze rommel oplevert, kost het opruimen ervan ook veel geld. In 2010 kostte het opruimen van de openbare ruimte in Nederland 250 miljoen euro.

In Nederland belandt naar schatting ruim 4 procent van het huishoudelijke restafval (zo'n 170 miljoen kilo) op straat in plaats van direct in de afvalcontainer. Zwerfafval bevat in verhouding veel verpakkingsmateriaal, zoals drankblikjes en snoepwikkels.

Zwerfafval is niet zozeer een milieuprobleem, omdat het afval uiteindelijk meestal opgeruimd wordt en zo op de afvalstapel belandt. Maar zwerfvuil geeft wel een gevoel van onveiligheid en verloedering, en de meeste Nederlanders storen zich er aan: bijna 70 procent ziet dagelijks zwerfafval om zich heen, en 50 procent vindt ons land ‘niet schoon’. Ons land is echter schoner dan we denken: klein zwerfafval (zoals kauwgom en peuken) is aanwezig op maar de helft van de plaatsen waar je zwerfafval kan verwachten (zoals stations, woonwijken en parkeerplaatsen); groter zwerfafval op bijna een derde van die plekken. 

Plastic soep in wereldzeeën

Een speciale vorm van zwerfafval, die wél invloed op het milieu heeft, is het drijvende plastic in oceanen. Dat heet ook wel de plastic soep. Deze bestaat voor 13 procent uit plastic flessen, voor 9 procent uit plastic zakken en verder uit een mix van speelgoed, vislijnen en landbouwplastic. Zeevogels en andere zeedieren sterven door het plastic als ze erin verstrikt raken of het opeten. Als de dieren niet dood gaan van het eten van plastic, dan kunnen de chemicaliën die uit het plastic vrijkomen het hormonale systeem verstoren. Het is niet bekend of het ook gevaarlijk is als mensen deze chemicaliën via vis binnen krijgen.  

Grootste vervuilers

Het meeste zwerfafval vindt u op parkeerplaatsen langs de snelweg en bij stations en openbaar vervoer haltes. Jongeren, verkeersdeelnemers en recreanten zijn de grootste vervuilers. Overigens is een groot deel van het zwerfafval het gevolg van onbewust gedrag en slordigheid. Onbewust gedrag is te beïnvloeden, bijvoorbeeld door:
• Het plaatsen van afvalbakken en die ook tijdig legen.
• Schoon houdt schoon: een effectieve methode om een locatie zwerfafvalvrij te houden is hem regelmatig schoon te maken.
• Een poster of schildering met ogen aanbrengen: mensen blijken hun afval dan beter op te ruimen.

Als we zwerfafval niet opruimen, duurt het lang voordat het vanzelf verdwenen is. De afbreektijden voor afval variëren van enkele weken tot een eeuwigheid. Niet-natuurlijke materialen als plastic en kauwgom vergaan niet, maar vallen uiteen in miniscule deeltjes die in de bodem of in het water blijven rondzwerven.
  

Gemeenten, Rijkswaterstaat en de beheerders van natuurgebieden maken de openbare ruimte schoon, maar daar hangt wel een prijskaartje aan. In 2010 kostte de opruimactie van openbare ruimten 250 miljoen euro. Dat is 15 euro per inwoner van Nederland. Het eenmalig verwijderen van kauwgom uit een winkelcentrum kost al 8.500 euro.

Het melden van  zwerfafval kan bij de gemeente. Grote gemeenten hebben vaak een milieuklachtenlijn, in kleine gemeentes is de reinigingsdienst of de afdeling openbare ruimte het juiste loket voor klachten over rommel op straat. In natuurgebieden zijn de specifieke beheerders verantwoordelijk. De gemeente kan u wel vertellen wie die beheerder is. Er zijn diverse nieuwe meldsystemen in werking en ontwikkeling, onder andere www.buitenbeter.nl of de gemeentelijke bel&herstellijn (ook voor schade aan de openbare ruimte).

Het tegengaan en verwijderen van zwerfafval is een taak van de gemeente. Maar ook andere organisaties organiseren campagnes en projecten om zwerfvuil te voorkomen.

De gemeenten zijn niet alleen verantwoordelijk voor het verwijderen van zwerfafval maar ook voor het voorkomen ervan. Dat doen zij door het plaatsen van afvalbakken en het geven van voorlichting, vaak in de vorm van campagnes. Regels om zwerfafval te voorkomen zet de gemeente in de afvalstoffenverordening. Zo is het verboden om blikjes of papier op straat weg te gooien. Wie dat toch doet is officieel in overtreding, en riskeert een boete van 70 euro. De gemeente stelt handhavers in om die boetes uit te delen. Wie de boete niet betaalt, kan voor de rechter komen. 

Statiegeld en zwerfafval

Er komen steeds meer geluiden om statiegeld op blikjes en flesjes te heffen om zodoende het zwerfafvalprobleem te verminderen. Statiegeld is inderdaad een goede manier om ervoor te zorgen dat verpakkingen apart worden ingezameld. Of statiegeld ook zwerfafval substantieel vermindert, daarover verschillen de meningen. Het hangt er van af hoe je meet: als het zwerfafval (buiten kauwgum en peuken) telt, dan blijkt dat blikjes en flesjes maar een aandeel van 13 procent hebben. Als je als maat echter gewicht of volume neemt, dan gaat het aandeel van deze kleine drankverpakkingen omhoog richting 50 procent. Milieuorganisaties (georganiseerd in het Recycling Netwerk) maar ook de NVRD (de vereniging van afvalinzamelaars) vinden het volume van het zwerfafval een betere maat om de overlast ervan te bepalen dan het tellen ervan, en menen dat statiegeld wel zou helpen.  

Impuls- en Focusprogramma Zwerfafval

Het ministerie van Infrastructuur en Milieu (voorheen VROM), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en werkgeversorganisatie VNO-NCW hebben samen het zwerfafvalbeleid opgesteld in het zogeheten Focusprogramma. Daarin staat wat er moet gebeuren om het ontstaan van zwerfafval tegen te gaan, het zwerfafval effectiever op te ruimen en de uitvoering van regels rond zwerfafval te verbeteren. Het Focusprogramma wordt uitgevoerd door Agentschap NL (voorheen SenterNovem), de Vereniging Nederlandse Gemeenten en de Stichting Nederland Schoon. Zij richten zich op bedrijven, gemeenten en andere terreinbeheerders en consumenten.

Nederland Schoon

In de Stichting Nederland Schoon werken de ANWB en de Vereniging voor afval- en reinigingsmanagement (NVRD) samen met het bedrijfsleven om zwerfafval tegen te gaan. Onder meer met  campagnes zoals 'Met hetzelfde gemak gooi je het in de afvalbak'.  

 Er zijn diverse (particuliere) acties om zwerfvuil tegen te gaan en anderen te mobiliseren om zwerfafval op te ruimen. Sluit u aan of laat u inspireren!

Een overzicht van dergelijke acties is te vinden op de website van de stichting Nederland Schoon www.nederlandschoon.nl. We noemen er hier enkele:

www.ikprikmee.nl Landelijke actie om zwerfvuil op te prikken, regelt tevens uitleen van papiertangen om afval mee op te rapen (bijvoorbeeld tijdens een wandeling). Initiatiefnemer is een hardloper die zich tijdens een rondje door een natuurgebied ergerde aan rondslingerend afval.

Stichting Vrijwillige Zwerfafval Opruimers meent dat regels en boetes niet helpen tegen zwerfafval, maar zelf iets doen wel. 'Zo nu en dan een blikje of papiertje opruimen maakt al een wereld van verschil'. De Stichting stelt gratis grijpers beschikbaar voor elke vrijwilliger die zich aanmeldt: www.svzo.nl 

In het kader van de landelijke natuurwerkdag worden twee keer per jaar opruimacties georganiseerd, zie www.natuurwerkdag.nl.

• Voor informatie over het Focusprogramma Zwerfafval, projecten en subsidiemogelijkheden, kunt u terecht op: www.nederlandschoon.nl
• Lees het standpunt van de milieubeweging op www.recyclingnetwerk.org