Alles over energie en milieu in het dagelijks leven

Vis, schaal- en schelpdieren

Regelmatig vis en schaal- en schelpdieren eten is goed voor je gezondheid. Maar visvangst en -kweek schaden de natuur en het milieu. Sommige vissoorten dreigen uit te sterven door overbevissing en bijvangst.

vis-vismarkt-hand.jpg

Hoe milieuvriendelijk je vis is hangt niet af van de keuze tussen kweek of wildvangst, maar van de totale milieuscore. Bij wilde vis weegt zwaar of de soort met uitsterven bedreigd is, en hoe de vis gevangen is. Bij kweekvis maakt uit hoeveel wilde vis nodig is voor visvoer, of diergeneesmiddelen in het water komen en hoeveel energie verbruikt wordt.  

In 2014 werd voor de wereldwijde visconsumptie 167 miljard kilogram vis gevangen en gekweekt. Bijna 60 procent van de vis wordt gevangen en ruim 40 procent komt van kweek of aquacultuur. Niet alle vis eindigt (direct) op ons bord, een deel (non-food) wordt bijvoorbeeld als poeder of olie gebruikt in de voedselindustrie. Als je alleen de eetbare delen van de vis weegt, dus niet de de kop, ingewanden en graten, eet de gemiddelde Nederlander 5,5 kilo vis per jaar. Van de vis die je in de winkel koopt komt meer dan de helft uit kwekerijen.

Tips voor milieubewust vis eten

  • 1

    Let op keurmerken, want die stellen eisen op gebied van duurzame of biologische visserij, of milieuvriendelijkheid.

  • 2

    Kijk op het etiket of vraag bij de visboer om informatie over de vis. Zo kom je meer te weten over hoe de vis is gevangen of gekweekt.

  • 3

    Let bij gevangen vis op het seizoen. Vangst tijdens de paaitijd is slecht voor de vispopulatie. Bevroren vis en kweekvis kan het hele jaar door.

  • 4

    Kies bewust in de supermarkt. Nijlbaars, victoriabaars en verse vis bij supermarktketens komen dagelijks per vliegtuig vanuit Afrika, IJsland en Jamaica. Dat kost honderd keer zoveel energie als vervoer per vrachtschip.

  • 5

    De VISwijzer (van Good Fish Foundation) helpt jou kiezen voor verantwoorde vis. Er is ook een viswijzer app.

Wildgevangen vis en milieu

In 2014 vingen vissers wereldwijd 93,4 miljard kilo vis. Ze doen dat met verschillende soorten netten en lijnen, afhankelijk van de vissoort. De vis gaat eerst per schip naar de haven, dan per vrachtauto naar de visafslag en vervolgens per vrachtauto of vliegtuig naar verwerkers en de winkels. Een deel van de vangst wordt gekoeld vervoerd; de rest wordt al op de vissersboot ingevroren.

Overbevissing en bijvangst

Een aantal vissoorten komt steeds minder vaak voor. Daardoor neemt de vangst af. Oorzaken hiervan zijn klimaatinvloeden, vervuiling, natuurlijke variaties - en overbevissing. Ruim 58 procent van de commerciële vissoorten werd in 2013 maximaal bevist. Meer dan 30 procent van de vissoorten wordt overbevist. Soorten als zwaardvis, Atlantische kabeljauw, heilbot, schelvis en de meeste soorten tonijn staan daarom op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten.

Naast de vis die ze willen vangen, krijgen de vissers ook andere soorten in hun netten: bijvangst. Ruim eenderde daarvan gaat weer overboord. Meestal zijn de vissen dan al gestikt of dodelijk gewond. Op de Noordzee gelden regels om bijvangst te verminderen. De aanlandplicht schrijft voor dat bepaalde bijvangst aan land moet worden gebracht. Naast vissen eindigen er veel vogels, dolfijnen, walvissen en zeeschildpadden in de netten. Zij raken gewond en verdrinken.

bijvangst vis copyright greenpeace

Foto: Bijvangst van een Belgisch vissersschip (Bron: Greenpeace/Reynaers).

Achteruitgang van natuur

Alle soorten planten en dieren in zeeën en rivieren lopen door visvangst schade op. De drie grootste boosdoeners zijn de boomkorvisserij, drijfnetten en 'spooknetten'.

Bij de boomkorvisserij slepen de vissers kettingen over de zeebodem, om zo platvissen zoals schol, tong, bot en heilbot in het net te jagen. Vanwege de schade aan het onderwaterleven werkt men aan alternatieven zoals de pulskor. Daarbij drijft men de platvis in het net met kleine elektrische schokjes .

Drijfnetten hangen vlak onder het wateroppervlak en zijn vaak vele kilometers lang. Vele vissoorten, maar ook vogels, dolfijnen, walvissen en zeeschildpadden, raken erin verstrikt. Daarom zijn drijfnetten in de EU verboden voor de tonijnvisserij. Ze zijn nog wél toegestaan voor de zalmvisserij in de Oostzee. Nederlandse vissers gebruiken geen drijfnetten.

Spooknetten zijn losgeraakt van vissersschepen en zwerven jarenlang door het zeewater. Volgens schattingen verdrinken daarin jaarlijks vele tienduizenden zeeschildpadden, dolfijnen en walvissen, en honderdduizenden vogels in de Noord-Atlantische oceaan. Ook sterven zo gigantisch veel vissen.

Vervuiling door vissersschepen

Van de vervuiling van water en kusten komt tachtig procent van het land en twintig procent van de scheepvaart. De scheepvaart, inclusief de vissersschepen, veroorzaakt twee specifieke vormen van vervuiling. Ten eerste lekt uit zo'n veertig procent van de schepen koelvloeistof, die de ozonlaag aantast en het broeikaseffect versterkt. Daarnaast zetten schepen een grote hoeveelheid afval overboord, omdat ze moeten betalen voor de afvalinzameling in de haven. Alleen al in de Noordzee verdwijnt jaarlijks twintig miljoen kilo. Het plastic komt terecht in vogelmagen, op de stranden of wordt in zee verpulverd tot microplastics en draagt zo bij aan de plastic soep.

Energieverbruik

Het energiegebruik voor de visserij neemt de laatste jaren toe: de schepen varen verder en verbruiken meer brandstof. Verwerking en transport vragen relatief weinig energie als de vis per schip naar de winkels gaat. Vervoer per vliegtuig levert per kilo bijna 50 keer zoveel klimaatbelasting als vervoer met een vrachtschip. Het etiket meldt niet hoe de vis is vervoerd. Verse nijlbaars of victoriabaars wordt ingevlogen uit Afrika; ook verse kabeljauw, zeewolf, roodbaars en tilapia kunnen dagelijks per vliegtuig vanuit Afrika, IJsland en Jamaica komen. Ook de soort vis maakt veel verschil: vooral de boomkorvisserij op platvis, de lijnvisserij op zwaardvis en tonijn en de garnaalvisserij met trawlers vreten energie.

Kweekvis in open systemen

De vraag naar vis groeit zo hard dat de visvangst het niet meer kan bijbenen. Een oplossing daarvoor is het kweken van vis. Dat kan in gesloten of open kweeksystemen. Open kweek vindt plaats in binnenwateren, kustwateren en zeegebieden, waar men een deel van het water afzet met netten. Een voorbeeld is de gekweekte zalm uit de Noorse fjorden. Vanaf de kwekerij gaat de vis in bakken water per vrachtauto naar de visverwerker.

De milieubelasting van open kweeksystemen zit onder andere in diergeneesmiddelen, voer, mest, chemicaliën en afval: die kunnen in kuststreken overbemesting en vervuiling veroorzaken. Verder eet veel kweekvis als voer wilde vis; de vangst daarvan leidt weer tot overbevissing. En ten slotte ontsnappen er vissen uit kwekerijen. Wanneer die zich voortplanten met wilde vissen, kunnen de oorspronkelijke vissoorten zwakker worden of verdwijnen. 

Garnalen bedreigen mangrove

vis_garnaal.jpg

Er komen steeds meer garnalen uit Azië en Zuid-Amerika zoals de gamba en de scampi. De garnalen komen uit grote kweekvijvers in de kuststreken, waarvoor zeldzame mangrovebossen en rijstvelden zijn verwijderd. De kweekvijvers vervuilen ook het oppervlaktewater met grote hoeveelheden medicijnen, hormonen en visvoer.

Er bestaan initiatieven voor een meer duurzame garnaal, zoals biologische kweekgarnalen, kweekgarnalen met het ASC-keurmerk en Noordzeegarnalen met het MSC-keurmerk.

Hollandse garnalen worden niet gekweekt, maar gevangen in de Noordzee en de Waddenzee. Ze gaan dan voor een groot gedeelte per koelvrachtwagen naar Marokko of Polen om gepeld te worden, en komen dan weer terug.

Kleurstoffen

In het wild zijn zalmen roze doordat ze garnalen en planktonkreeftjes eten die natuurlijke roze kleurstoffen bevatten, zoals astaxanthine. Kweekzalmen krijgen ander voer en zouden normaal gesproken grijs kleuren. Om toch mooi roze vlees te krijgen, doen de kwekers synthetische astaxanthine in hun voer.

Kweekvis in gesloten systemen

Een gesloten systeem voor kweekvis wordt ook wel het recirculatiesysteem genoemd en is een duurzame manier van kweken. Het water wordt constant gefilterd en gezuiverd waardoor waterverbruik tot het minimum beperkt blijft. In dit systeem wordt een groot deel van de opgeloste afvalproducten omgezet in het onschadelijk stikstofgas en het organische afval afgebroken tot koolzuurgas en water.

Minder risico's, wel aandachtspunten

Monsters en controles bewaken de gezondheid en groei van de vis. Er zijn daardoor minder medicijnen en chemicaliën nodig. Er is geen risico op ontsnapping of verspreiding van ziekten en parasieten zoals bij een open systeem. De milieubelasting komt vooral voort uit het visvoer: daarin is wilde vis verwerkt, en de vangst daarvan leidt tot overbevissing. Bij de groeiende intensieve viskweek zijn dierenwelzijn en chemicaliën- en geneesmiddelengebruik wel belangrijke aandachtspunten.

Viskweek in gesloten systemen is in Nederland gangbaar. Bijna alle Nederlandse gekweekte vis, schelp en schaaldieren komen uit gesloten systemen, behalve mosselen. 

Dierenwelzijn

Sinds de jaren negentig gaan onderzoekers er vanuit dat gewervelde vissen pijn kunnen lijden en angst en stress ervaren. Over de pijnervaring van ongewervelde soorten (zoals garnalen en kreeften) is minder bekend. Onderzoekers bekijken hoe je vis zo diervriendelijk mogelijk grootschalig kunt doden op vissersschepen. Bijvoorbeeld door de dieren eerst te bedwelmen en dan pas te doden. Ook het natuurlijke gedrag van bepaalde vissoorten en criteria voor een diervriendelijk kweeksysteem zijn onderwerp van onderzoek.

Er is (nog) weinig wetgeving voor dierenwelzijn van vissen. In Nederland mag je paling niet meer levend in zoutbaden leggen. Als je vis koopt kun je met behulp van de keurmerkenwijzer ontdekken of bij de vangst en kweek eisen zijn gesteld aan dierenwelzijn.  

Goed voor hart en bloedvaten

Verse vis pakken

Het vet in vette vis bevat erg gezonde vetzuren, die goed zijn voor hart en bloedvaten. Maar in vissen die leven in vervuild water kunnen zich schadelijke stoffen ophopen, vooral in het lichaamsvet. Vis kan zware metalen, dioxines, bestrijdingsmiddelen en broomhoudende brandvertragers bevatten - met dank aan lozingen door industrie, landbouw en schepen.

Een keer per week (vette) vis

Eén keer per week vis eten (liefst vette vis) is zo gezond dat het risico van verontreiniging in verhouding zeer klein is. Alleen in specifieke situaties is het volgens het Voedingscentrum beter om bepaalde vissoorten te laten staan. Zwangere vrouwen kunnen vacuüm verpakte rauwe vis en roofvissen zoals tonijn, zwaardvis en koningsmakreel beter mijden. Wilde paling uit Maas en Rijn is voor niemand erg gezond. Vaker dan een keer per week vette vis eten levert geen extra gezondheidswinst op. Het Voedingscentrum adviseert wel om regelmatig te variëren met vissoorten.

Labels en keurmerken

Op de verpakking van vis kunnen diverse logo's en labels voorkomen. Sommige zijn keurmerken en geven garanties op een specifiek gebied, zoals biologische kweek, duurzame visserij of milieuvriendelijke visserij. Andere logo's geven alleen informatie. Afgelopen jaren is het aanbod gecertificeerde vis in de supermarkt flink gegroeid. Hieronder komen een aantal logo's die je tegenkomt als je vis koopt aan bod. Kijk voor uitgebreide informatie in de Keurmerkenwijzer.

ASC - Aquaculture Stewardship Council

ASC  200 br.png

ASC is één van de topkeurmerken voor gekweekte vis. Veel van de criteria zijn opgesteld door het Wereld Natuur Fonds, de viskwekers en wetenschappers. Je komt het keurmerk tegen in de supermarkt en bij viswinkels voor allerlei soorten gekweekte vis en gekweekte schaal- en schelpdieren. Het keurmerk wordt beheerd door de Aquaculture Stewardship Council (ASC).

Biologisch - Europees keurmerk

Biologisch 200.png

Biologisch is één van de topkeurmerken voor gekweekte vis. Het is een keurmerk van de Europese Unie (EU) voor biologische producten, in dit geval vis. Het keurmerk is er alleen voor gekweekte vis, schaal- en schelpdieren. Onder meer gekweekte zalm, kabeljauw, forel en garnalen. In Nederland is Skal verantwoordelijk voor de controle. Je komt ook biologische vis tegen met het Duitse Naturland-keurmerk of het Engelse Soil-association.

Marine Stewardship Council (MSC)

msc200.png

MSC is een internationaal topkeurmerk voor duurzaam gevangen wilde vis van de Marine Stewardship Council, een internationale onafhankelijke organisatie om het leven in de zee te beschermen. Er is onafhankelijke controle door een geaccrediteerde partij en een sanctiebeleid. In Nederland zijn onder meer Alaska koolvis, kabeljauw, haring, heek, hoki, tong, makreel, sint jacobsschelp en Alaska zalm met het MSC-keurmerk verkrijgbaar. Het keurmerk omvat geen gekweekte vis.

Dolfijnvriendelijk gevangen tonijn

Dolfijnvriendelijk gevangen tonijn is geen officieel keurmerk, maar een particulier label van de visserij. Er zijn diverse variaties en ze staan op bijna alle blikjes tonijn, met de tekst 'dolfijnvriendelijk gevangen' of 'dolphin friendly'. Je komt ook SAFE tegen in de winkel, SAFE is wel een keurmerk. 

Helaas is de regeling vrijwillig en ontbreekt een waterdichte controle. In Europa is de meeste tonijn in blik bovendien skipjacktonijn. Daarbij speelt het dolfijnprobleem niet; het label is hiervoor dus overbodig.

Waddengoud

De eerste milieuvriendelijk gevangen vissoort in Nederland was de harder: die is gerookt verkrijgbaar met het Waddengoud keurmerk. Intussen zijn ook garnalen, snoekbaars, zeebaars, oesters en kokkels met het keurmerk verkrijgbaar. Je vindt deze waddengoudproducten op sommige boerenmarkten, in natuurvoedingswinkels en een aantal restaurants.

De criteria en richtlijnen van Waddengoud voor herkomst en duurzaamheid zijn goedgekeurd door de Waddenvereniging en Vogelbescherming Nederland. Waddengoud is aangesloten bij de Stichting Streekeigen Producten Nederland (SPN).

Bekijk meer keurmerken voor vis in de keurmerkenwijzer.

Regelgeving en standpunten

Ministerie van EZ

In Nederland is het ministerie van Economische Zaken (EZ) verantwoordelijk voor de nationale uitvoering van het Europese visserijbeleid. Elk jaar bepaalt de minister hoeveel de vissers maximaal van elke vissoort mogen vangen, afhankelijk van de visstanden. Het ministerie is verantwoordelijk voor de verdeling van de visquota over de Nederlandse vissers. Zie de website voor meer informatie.

Stichting De Noordzee

Stichting De Noordzee zet zich in voor de natuur- en milieubelangen van de zee. De organisatie streeft naar betere wet- en regelgeving, stelt misstanden aan de kaak en zoekt naar alternatieven voor een schoner en duurzamer gebruik van de (Noord-)zee, in dialoog met overheid en bedrijfsleven. Schone scheepvaart, duurzame visserij, ruimte voor natuur en schone zee en stranden zijn belangrijke thema’s. Zie voor haar standpunten Noordzee.

Wereld Natuur Fonds

Het Wereld Natuur Fonds zet zich wereldwijd in voor de bescherming van de natuurlijke rijkdom van de oceanen. Zo pleit het voor natuurreservaten op zee. Om duurzame visvangst te bevorderen heeft het WNF in samenwerking met Unilever het MSC keurmerk opgericht; inmiddels is het keurmerk helemaal onafhankelijk. Het WNF voert een campagne 'Kies voor een levende zee' en roept consumenten op verantwoord gevangen vis te kopen. Zie ook WNF.

Dierenbescherming

De Dierenbescherming vindt de huidige beroepsvisserij onverantwoord. De organisatie vindt dat de zeeën worden leeggevist en er veel bijvangst is van dolfijnen en vogels (aalscholvers). Alle leven in de zee raakt zo verstoord, en de (dodings)methoden bezorgen vele vissen onnodig pijn en angst. In kwekerijen kunnen de dieren volgens de Dierenbescherming lijden, omdat ze niet voldoende bedwelming krijgen voordat ze gedood worden, en omdat ze soms niet of onvoldoende hun natuurlijke gedrag kunnen tonen. De Dierenbescherming heeft het Beter Leven Kenmerk met één ster ontwikkeld, dat een beter dierenwelzijn voor kweekvis moet garanderen. Er is vanuit de sector echter weinig animo voor dit keurmerk.

Meer informatie

  • Raadpleeg de VISwijzer.
  • De Visvangstwijzer van Greenpeace laat zien hoe duurzaam vis uit de Noordzee is.
  • Voor vragen over voeding kunt u op kantooruren terecht bij het Voedingscentrum
  • Op Visbureau staan tips voor het bewaren en bereiden van verse vis. Je vindt er ook een viskalender, waarop staat wanneer welke vis beschikbaar is en wanneer de paaitijden zijn.
  • Wil je weten welke vis bij welk seizoen hoort? Vis en Seizoen heeft een kalender, bijgehouden door een vishandel: Vis-kalender
  • De Stichting Waddengoud is een streekmerk voor producenten en handelaren uit de Waddenregio. Het is een initiatief van de Stichting Waddengroep, dat een herkomst- en duurzaamheidsgarantie geeft.
Terug naar boven