Alles over energie en milieu in het dagelijks leven

Zwerfafval

Zwerfafval op land en in water zorgt voor ergernis, trekt ongedierte aan en het opruimen kost honderden miljoenen euro’s per jaar. Bovendien is zwerfvuil slecht voor mens, dier en natuur: het kan de bodem vervuilen, dieren eten het op of raken er in verstrikt, en zeedieren zoals mosselen en garnalen kunnen microplastics opslaan in hun weefsel waardoor het in de voedselketen terecht komt. 

bigstock-Eco-Hiker-Hand-Collecting-Garb-67942300-400300.jpg

Gooi afval daarom altijd in een openbare vuilnisbak of neem het mee naar huis. Afval op straat en in het groen vergaat vaak maar traag. Kauwgom vergaat pas na minstens 20 jaar, een aluminium drankblikje vergaat nauwelijks.

Geschat wordt dat er in Nederland 50 miljoen kilo zwerfafval per jaar op straat of in het groen belandt. Als plastic zwerfafval in zee belandt, verergert het de problematiek van de 'plastic soep'.

Tips om zwerfafval tegen te gaan

  • 1

    Heb je last van zwerfafval? Als je weet wie de veroorzaker is, kun je die erop aanspreken. Meld de rommel anders bij de gemeente via een speciale app, de gemeentewebsite of telefoon.

  • 2

    Winkels en horeca zoals supermarkten, sportkantines en snackbars zijn verplicht om de omgeving van hun zaak schoon te houden. Doen ze dat niet, dan kun je ze daar dus op wijzen. 

  • 3

    Gooi je afval, ook kleinere resten zoals kauwgom, sigarettenpeuken of tissues, altijd in een openbare vuilnisbak. Of neem het mee naar huis en lever het daarna gescheiden in, zodat het gerecycled kan worden.

  • 4

    Doe eens mee met een opruimactie in je eigen buurt of een natuurgebied. Wil je zelf jouw stuk straat schoonhouden? Vraag de gemeente dan of je een gratis grijper kunt krijgen.

  • 5

    Beperk zelf je afval: neem je eigen boodschappentas mee, gebruik een hervulbaar waterflesje en neem een eigen afsluitbare beker mee voor koffie of thee. 

  • 6

    Laat geen ballonnen op. Dieren kunnen de ballonnen opeten of verstrikt raken in het touwtje.

  • 7

    Zet geen afval naast volle straatvuilnisbakken, papierbakken of vuilcontainers, maar neem het mee naar huis.

Gevolgen van zwerfafval

Als afval ergens belandt waar het niet thuishoort, noemen we dat zwerfafval. Het ligt dan op straat en in bermen, op openbare plaatsen, in groenperkjes en in de natuur. In Nederland belandt naar schatting 1,5 procent van het huishoudelijke restafval (50 miljoen kilo) op straat in plaats van direct in een afvalcontainer.

Zwerfvuil geeft ergernis

Zwerfafval staat in de top-3 van ergernissen over de eigen buurt, samen met hondenpoep en gebrek aan parkeerplaatsen. Uit onderzoek blijkt dat bijna 95 procent van de Nederlanders zich ergert aan zwerfafval. Toch gooit bijna 1 op de 4 de mensen zelf ook wel eens wat op straat. De omgeving is van invloed op hoe mensen zich gedragen: vuil trekt vuil aan. Op plekken met veel zwerfvuil gooien mensen dus makkelijker rommel op straat of in de natuur. Andersom geldt dat mensen zich in een schone omgeving ook schoner gedragen. Verder blijkt uit onderzoek dat mensen zich in een vervuilde omgeving minder veilig voelen.

Zwerfafval wordt niet gerecycled

Grof zwerfafval (groter dan 10 cm, dus geen peuken en kauwgom) bestaat voor driekwart uit verpakkingsmateriaal, zoals plastic bakjes, drankblikjes en snoepwikkels. Als het wordt opgeruimd en in de vuilverbranding belandt, kunnen de materialen niet gerecycled worden. Daardoor gaan er waardevolle grondstoffen verloren. Dit geldt overigens ook voor het afval uit straatvuilnisbakken: ook dat komt in de verbrandingsoven terecht. Daarom is het beter om afval mee naar huis te nemen en gescheiden in te leveren.

Zwerfafval en gevolgen voor mens, dier en milieu

Het duurt vaak lang voordat zwerfafval is afgebroken, zelfs natuurlijk afval zoals een bananenschil blijft lang bestaan. Sommige stoffen, zoals glas en plastic, breken zelfs helemaal niet af (plastic verbrokkelt wel in heel kleine stukjes, maar vergaat niet).
Daarnaast is veel zwerfafval lastig om op te ruimen, bijvoorbeeld omdat het niet goed bereikbaar is (bij bankjes, paaltjes en in het groen), of omdat het aan oppervlaktes blijft kleven (kauwgom) of in de grond getrapt wordt (sigarettenpeuken). Kortom: zwerfvuil blijft lang in het milieu aanwezig.

Zwerfafval op land en in water heeft negatieve effecten op de natuur, dier en mens: het kan de bodem of het water verontreinigen, trekt ongedierte aan en dieren eten het op of raken er in verstrikt. Het probleem beperkt zich niet alleen tot onze eigen omgeving: afval kan via onze stranden, rivieren of de wind in zee belanden en ook daar voor vervuiling zorgen. 

Plastic soep in wereldzeeën

Een speciale vorm van zwerfafval is het drijvende plastic in oceanen. Dat heet ook wel de plastic soep. Grote zeedieren (zeevogels, vissen en andere zeedieren) kunnen afval aanzien voor voedsel. Hun maag kan verstopt raken met het onverteerbare spul, waardoor ze uiteindelijk verhongeren. Dieren kunnen ook verstrikt raken in grote stukken plastic en ander afval, waardoor ze zich ernstig verwonden of zelfs doodgaan. Kleine plasticdeeltjes kunnen worden opgenomen in het weefsel van bijvoorbeeld mosselen en vis en komen op die manier in de voedselketen terecht.

De plastic soep wordt door verschillende soorten afval veroorzaakt, er is niet één duidelijke bron. Een deel is (zwerf)afval van land dat met de wind of rivieren in zee terecht komt. Een deel bestaat uit piepkleine plastic deeltjes die door de rioolwaterzuivering heen kunnen en via rivieren in zee spoelen (dit zijn onder andere microplastics uit scrubs en microvezels uit synthetische kleding, maar ook plastic dat is verbrokkeld tot piepkleine deeltjes). En voor een deel is het afval van de scheepvaart en visserij (kapotte netten, vislijnen, maar ook afval dat van boord waait of wordt gegooid).

Elk jaar wordt op verschillende stranden van de Noordzee het afval geteld; dit geeft een beeld van waar het zwerfafval vandaan komt. Bij de Nederlandse kust is 30 procent van het afval afkomstig van consumenten. Het gaat dan om rommel die dagjesmensen achterlaten, zoals patatbakjes, ijsstokjes, ijs- en snoepwikkels en plastic doppen, maar ook om afval dat ergens anders vandaan komt en met de wind of rivieren op het strand is beland. Ongeveer 45 procent van het afval komt van vissersschepen, containerschepen en andere bedrijven. Bij 25 procent van het afval is het onduidelijk waar het vandaan komt.

Grootste vervuilers

Het meeste zwerfafval ligt op parkeerplaatsen langs de snelweg, bij stations en openbaar vervoerhaltes, en bij winkelcentra en winkelstraten in stedelijke gebieden. Het schoonst zijn recreatiegebieden (behalve bij water), woonwijken en winkelgebieden in dorpen.

Jongeren gooien vaker wat op straat dan ouderen, en mannen vaker dan vrouwen. Overigens is een groot deel van het zwerfafval het gevolg van onbewust gedrag en slordigheid. Denk bijvoorbeeld aan de ballonnen die worden opgelaten en die vervolgens op land of in zee neerkomen, waar vogels en vissen ze kunnen opeten of in de touwtjes vast komen te zitten.

Onbewust gedrag is te beïnvloeden, bijvoorbeeld door:

  • Het plaatsen van afvalbakken en die ook tijdig legen.
  • Schoon houdt schoon: een effectieve methode om een locatie zwerfafvalvrij te houden is hem regelmatig schoon te maken.
  • Voetstapjes op de grond in de richting van een afvalbak. Mensen zijn automatisch geneigd om anderen te volgen, de voetstapjes spelen daar op in.

Afbreektijden

Als we zwerfafval niet opruimen, duurt het lang voordat het vanzelf verdwenen is. De afbreektijden voor afval variëren van enkele weken tot een eeuwigheid. Niet-natuurlijke materialen als plastic en kauwgom vergaan niet, maar vallen uiteen in piepkleine deeltjes die in de bodem of in het water blijven rondzwerven (microplastics).

Soort afval Afbreektijd (in jaren)
Krant 0,1 - 0,5
Kartonnen drinkbeker 0,5
Sigarettenpeuk 2
Bananenschil 1 - 3
Plastic frisdrankflesje verbrokkelt maar breekt niet af
Plastic zak verbrokkelt maar breekt niet af
Kauwgom 20 - 25
Glazen fles vergaat nauwelijks
Aluminium blikje vergaat nauwelijks
Stalen blikje 1,5
Patatbakje (polystyreen) verbrokkelt maar breekt niet af
Composteerbaar kunststof composteert in een professionele composteerinstallatie maar blijft in de natuur jarenlang in tact

Prijskaartje

Gemeenten, Rijkswaterstaat en de beheerders van natuurgebieden maken de openbare ruimte schoon, maar dat kost wel veel geld. In 2010 kostte het schoonhouden van de openbare ruimten 250 miljoen euro. Dat is 15 euro per inwoner van Nederland. Het eenmalig verwijderen van kauwgom uit een winkelcentrum kost al 8.500 euro. 
Zwerfafval blijkt zelfs invloed te hebben op de huizenprijzen: die zijn lager in straten met veel zwerfvuil.

Melden van zwerfafval

blik-afval_strand400300.jpg

Overvolle vuilcontainers, uitpuilende afvalbakken, rommel op straat of in het groen: je kunt het bij de gemeente melden. Meestal staat op de website van de gemeente hoe je de melding kunt doen, typ ‘zwerfvuil’ of ‘zwerfafval’ in de zoekbox in en kijk bij de resultaten. Bellen kan ook, kijk voor het telefoonnummer op de website van je gemeente.
Sommige gemeentes hebben een app voor je smartphone waarmee je heel makkelijk zwerfafval kunt melden. De app BuitenBeter geeft je melding aan alle gemeentes in Nederland door, van gemeentes die bij de app zijn aangesloten krijg je een reactie terug. In natuurgebieden zijn de natuurbeheerders verantwoordelijk (bijvoorbeeld Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Het Utrechts Landschap, Waterleidingbedrijf PWN). Wie de beheerder is, staat meestal op een bord bij de ingang van het gebied. De gemeente kan je eventueel ook vertellen wie die beheerder is.

Acties tegen zwerfafval

Het tegengaan en verwijderen van zwerfafval is een taak van de gemeente. Maar ook andere organisaties organiseren campagnes en projecten om zwerfvuil te voorkomen. 

De gemeenten zijn niet alleen verantwoordelijk voor het verwijderen van zwerfafval maar ook voor het voorkomen ervan. Dat doen zij door afvalbakken neer te zetten en voorlichting te geven, vaak in de vorm van campagnes. De regels van de gemeente over zwerfafval staan in de afvalstoffenverordening. Het is bijvoorbeeld verboden om blikjes of papier op straat weg te gooien. Doe je dat toch, dan ben je officieel in overtreding en riskeer je een boete van 140 euro. 

Statiegeld en zwerfafval

Er komen steeds meer geluiden om statiegeld op blikjes en kleine flesjes te heffen om zo het zwerfafvalprobleem te verminderen. Statiegeld is inderdaad een goede manier om ervoor te zorgen dat verpakkingen apart worden ingezameld. Of statiegeld ook zwerfafval substantieel vermindert, daarover verschillen de meningen. Het hangt er van af hoe je meet: als je het aantal stuks zwerfafval (buiten kauwgum en peuken) telt, dan blijkt dat blikjes en flesjes maar een aandeel van 13 procent hebben. Als je als maat echter gewicht of volume neemt, dan gaat het aandeel van deze kleine drankverpakkingen omhoog richting 50 procent. Milieuorganisaties (georganiseerd in het Recycling Netwerk) maar ook de NVRD (de vereniging van afvalinzamelaars) vinden het volume van het zwerfafval een betere maat om de overlast ervan te bepalen dan het tellen ervan, en menen dat statiegeld in ieder geval een deel van het probleem zou verhelpen.

In Duitsland wordt al meer dan tien jaar statiegeld geheven op kleine drankverpakkingen. Volgens de Duitse overheid is daardoor de hoeveelheid zwerfafval afgenomen. Er is zelfs een informele economie ontstaan van Pfandsammler: mensen die een extra zakcentje verdienen door de verpakkingen van anderen op te rapen en in te leveren.

Zwerfafval beleid

De Nederlandse overheid wil de hoeveelheid zwerfafval op straat en in het groen verminderen. Daarvoor richt ze zich op 3 dingen:

  • gedragsverandering waardoor mensen minder op straat of in de natuur gooien,
  • zorgen dat zwerfvuil effectiever opgeruimd wordt,
  • meer handhaven zodat mensen minder weggooien en meer opruimen.

Daarnaast hebben het Ministerie van Infrastructuur en Milieu, het verpakkende bedrijfsleven en de VNG de Raamovereenkomst Verpakkingen gesloten. Hierin staan doelen over het verder verduurzamen van verpakkingen. Ook betaalt het bedrijfsleven een zwerfafvalvergoeding (een soort belasting op verpakkingen) waardoor er jaarlijks 20 miljoen euro beschikbaar is voor gemeentes om zwerfafval aan te pakken. Het gaat dan om extra activiteiten, het bedrag is dus niet bedoeld voor de normale opruimwerkzaamheden.

Nederland Schoon

SupporterSchoon-Boven_URL.jpg

In de Stichting Nederland Schoon werken de ANWB en de Vereniging voor afval- en reinigingsmanagement (NVRD) samen met het bedrijfsleven om zwerfafval tegen te gaan. Onder meer met campagnes zoals 'Met hetzelfde gemak gooi je het in de afvalbak' en 'Supporter van schoon'.  

Zelf actie ondernemen

Er zijn diverse (particuliere) acties om zwerfvuil tegen te gaan en mensen te mobiliseren om zwerfafval op te ruimen. Sluit je aan of laat je inspireren!

Op Nederland Schoon staan voorbeelden van succesvolle acties tegen zwerfvuil. Kijk bijvoorbeeld eens bij 'Wat jij kan doen'.
Supporter van schoon is een platform om burgers bij elkaar te brengen die houden van een schone omgeving. Als je je aansluit bij Supporter van Schoon, kun je gratis handschoenen en andere materialen bestellen. De landelijke opschoondag is een initiatief van Supporter van schoon. 

In het kader van de landelijke natuurwerkdag worden opruimacties georganiseerd, zie Natuurwerkdag.

Gemeenten ondersteunen vaak particuliere schoonmaakacties. Ze lenen bijvoorbeeld materialen en hulpmiddelen uit en halen het verzamelde vuil op.

Voor lagereschoolkinderen is het lespakket ‘Zwerfafval, mooi niet!’ ontwikkeld. Dit lespakket is gemaakt door Nederland Schoon en is aan te vragen via www.zwerfafvalmooiniet.nl.

Meer informatie

  • Meer informatie over de plastic soep vind je op Rijksoverheid.
  • Voor informatie over het beleid rond zwerfafval, projecten en subsidiemogelijkheden, kun je terecht op: NederlandSchoon
  • Lees het standpunt van de milieubeweging over statiegeld en zwerfafval op Recyclingnetwerk

 

Terug naar boven