Keurmerken, labels en logo’s

Keurmerken helpen de consument bij het beoordelen van producten op gebieden die niet direct zichtbaar zijn, zoals de veiligheid of milieuvriendelijkheid. Een product ontvangt namelijk pas een keurmerk als de fabrikant heeft voldaan aan de specifieke eisen van dat keurmerk. Een onafhankelijke betrouwbare organisatie voert de controle en toekenning uit. Voor een paar keurmerken controleert de overheid, maar in de meeste gevallen doet een stichting, branchevereniging of andere organisatie dat. Een deel van die organisaties heeft daarvoor ook accreditatie gekregen van de Nederlandse Raad voor Accreditatie.

Consument en keurmerk

Er zijn veel verschillende keurmerken. Sommigen geven garanties over de veiligheid van een product, andere over gezondheid, milieuvriendelijkheid of dierenwelzijn. Driekwart van de consumenten let wel eens op keurmerken bij de afweging om een product wel of niet aan te schaffen. Consumenten kijken daarbij vaker naar keurmerken die iets zeggen over veiligheid en gezondheid, dan naar ideële keurmerken, voor dierenwelzijn en milieu. Meer informatie over specifieke keurmerken staan in de lijst hiernaast.

Belofte waarmaken

Een goed keurmerk voldoet aan twee eisen. Allereerst moet het doen wat het belooft. Dat betekent dat u erop moet kunnen vertrouwen dat de producent de eisen van een keurmerk naleeft, en dat een onafhankelijke, deskundige organisatie dat controleert. Daar kunt u van op aan wanneer de controlerende instantie is goedgekeurd (geaccrediteerd) door de Nederlandse Raad voor Accreditatie (RvA). De RvA is de hoogste toezichthoudende instantie op dit gebied in Nederland, en op zijn beurt geaccrediteerd door het internationale International Accreditation Forum.

Bereikbare en heldere informatie

Een betrouwbaar keurmerk geeft daarnaast duidelijkheid over waar het keurmerk voor staat. Heldere en complete informatie dus, die gemakkelijk is te vinden voor de consument. De eigenaar van het keurmerk, de instantie die de eisen heeft opgesteld, is verantwoordelijk voor die informatie.

Milieu Centraal heeft circa 50 keurmerken in Nederland onder de loep genomen, op het gebied van milieu, dierenwelzijn en eerlijke handel (de ideële keurmerken). Driekwart van de ideële keurmerken maakt aantoonbaar zijn belofte waar. Van die groep voldoet driekwart ook aan de tweede eis, dat een keurmerk vindbare, heldere informatie moet verstrekken. Van elk keurmerk dat Milieu Centraal behandelt, staat genoteerd of het aan beide eisen voldoet.

Nederland heeft zo'n vijftig keurmerken op het gebied van milieu, dierenwelzijn en eerlijke handel. Consumenten hebben vaak geen (goed) idee van de betekenis, zo heeft onderzoek laten zien. Hoe de controle echt in elkaar steekt, weten ook weinig mensen. Dat geldt zelfs voor bekende keurmerken, zoals EKO, KOMO en Max Havelaar.

Onafhankelijke controle

Die onbekendheid is ook niet vreemd. In keurmerkenland variëren niet alleen de eisen waaraan producten moeten voldoen op het gebied van veiligheid, gezondheid, milieu of dierenwelzijn. Ook de onafhankelijkheid van de controle, en de instanties die het keurmerk uitgeven, variëren. Het ene uiterste vormen de keurmerken waarmee de overheid zich bemoeit, zoals het EKO-keurmerk, Milieukeur en de scharreleierenkeurmerken. Het is wettelijk verboden om zomaar zo'n keurmerk te gebruiken; de eisen staan in de wet vastgelegd. Daarnaast zijn er keurmerken die door (ideële) stichtingen en brancheorganisaties in het leven zijn geroepen en die door een onafhankelijke instantie worden gecontroleerd. Die instantie is vaak (maar niet altijd) goedgekeurd door de Raad voor Accreditatie.

En het andere uiterste zijn de 'keurmerken' die fabrikanten zelf op hun product zetten. Aangezien de fabrikant degene is die de eisen opstelt, het product controleert én het keurmerk toekent, kan hier geen sprake zijn van een onafhankelijk kwaliteitsoordeel.

Labels en logo's

Behalve verschillende keurmerken zijn er ook labels of logo's die consumenten ervaren als een keurmerk, terwijl ze alleen informatie geven. De overheid stelt sommige van die labels verplicht. De CE-markering op apparaten is een bekend voorbeeld, net als de Energielabels op bijvoorbeeld koelkasten.

Daarnaast zijn er ook informatielabels die aangeven wat er met een product of de verpakking moet gebeuren na gebruik; naar de glasbak of in de afvalbak bijvoorbeeld. Veel consumenten kennen ook het logo Der Grüne Punkt van diverse verpakkingen: dit Duitse logo geeft aan dat producenten hebben betaald voor de verwerking van de verpakking, maar het heeft in Nederland geen betekenis. Zie voor meer labels en logo's Verpakkingssymbolen.

Betrokken partijen

Voordat een keurmerk op een product verschijnt, zijn er diverse partijen mee bezig geweest. Allereerst degene die het keurmerk op de markt heeft gebracht en de eisen heeft opgesteld waaraan producten moeten voldoen. Dat is de keurmerkeigenaar of -beheerder. Voor het Milieukeur is dat Stichting Milieukeur in Den Haag. Skal is beheerder van het EKO-keurmerk.

Om de betrouwbaarheid van het kwaliteitsoordeel te garanderen zijn deskundige, onafhankelijke instanties nodig die een licentie hebben om het keurmerk te verlenen (de certificeerder), en het product periodiek te controleren. Veel (maar niet alle) van deze instanties zijn erkend en goedgekeurd door de Raad voor Accreditatie. Dat betekent dat de afgifte en controle van de keurmerken voldoen aan de eisen die de RvA daaraan stelt.

De fabrikant is de derde betrokkene, als aanvrager en (bij succes) gebruiker van het keurmerk.

Een keurmerk geeft dus een specifiek kwaliteitsoordeel, maar een product zonder keurmerk is niet per se minder goed.

De fabrikant kan de aanvraag en controle van een keurmerk te duur vinden en er daarom vanaf zien, terwijl zijn product wel aan de eisen voldoet. Of de producent vindt de eisen die een keurmerk stelt te laag, en wil zich daarom niet daaraan verbinden. Een andere mogelijkheid is dat de fabrikant vermoedt dat een keurmerk niet bekend is onder consumenten. Toekenning van het keurmerk levert dan geen meerwaarde en daarmee geen hogere verkoopcijfers op.

Schatten

Het is ook mogelijk dat een keurmerk niet wordt gecontroleerd door een instantie met accreditatie van de RvA maar wel als betrouwbaar wordt ervaren, omdat er een organisatie achter het keurmerk zit die een groot consumentenvertrouwen geniet. In dat geval zult u het keurmerk zo betrouwbaar in schatten als de organisatie zelf.

Een voorbeeld is het Proefkoneen-keurmerk voor proefdiervrije cosmetica en schoonmaakmiddelen. Proefkoneen is een informatief keurmerk van Stichting Proefdiervrij. Het wordt niet gecontroleerd door een onafhankelijke instelling met RvA-accreditatie, maar Stichting Proefdiervrij heeft een goede naam. Daardoor schatten veel consumenten ook het keurmerk als betrouwbaar in. Iets vergelijkbaars geldt voor de Fair Wear Foundation (FWF) die kleding certificeert op gebied van arbeidsomstandigheden bij kledingproductie. De FWF krijgt steun van de kledingbranche en ontwikkelingsorganisatie Oxfam Novib, maar heeft geen RvA-accreditatie.

Complex

Voor de keurmerken FSC en MSC zit het nog iets complexer. De controle van deze internationale keurmerken op respectievelijk duurzaam bosbeheer en duurzame visvangst, vindt wel plaats door onafhankelijke instanties. De accreditatie door deze (buitenlandse) instanties is echter niet door het Internationaal Accreditatie Forum, maar door een andere accreditatie instelling. Is het daarmee niet betrouwbaar? Voor Milieu Centraal zijn ook dit betrouwbare keurmerken, en ze kunnen bovendien rekenen op steun van de milieubeweging in Nederland.

Wanneer een product een keurmerk voert terwijl dat volgens u niet terecht is, kunt u een klacht indienen bij de keurmerkeigenaar of -beheerder. Als die uw klacht niet naar tevredenheid afhandelt, kunt u naar de Consumentenautoriteit stappen. De Consumentenautoriteit is sinds 2007 toezichthouder van de overheid, en kan optreden tegen overtredingen van het consumentenrecht als die het belang van meerdere consumenten schaden.

Misleiding

Als u vindt dat een keurmerk misleidend is, of als een (nieuw) keurmerk verwarrend veel lijkt op een bestaand keurmerk, dan kunt u (gratis) een klacht indienen bij de Reclame Code Commissie. Er bestaat een speciale Milieu Reclame Code om misleidende milieuclaims aan te pakken. De herkomst van het keurmerk moet volgens die code helder zijn, en er mag geen verwarring bestaan over de betekenis van het keurmerksymbool.

Klacht indienen

• Als u een klacht wilt indienen over misleiding of verwarring door een keurmerk, kunt u terecht bij de Reclame Code Commissie www.reclamecode.nl.
• Wanneer u vermoedt dat een keurmerk onterecht op een product staat, kunt u een klacht indienen bij de Consumentenautoriteit, via www.consuwijzer.nl.

Nederland kent twee wetten die belang zijn voor keurmerken: de Europese Richtlijn 97/55/EG en de Benelux Merkenwet. De Europese Richtlijn bepaalt dat keurmerken niet misleidend mogen zijn - ze moeten doen wat ze beloven. Volgens de Benelux Merkenwet is het verboden om een keurmerk op de markt te brengen dat wel erg lijkt op een bestaand keurmerk.

Het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft keurmerken als aandachtspunt. De RvA heeft in opdracht van Economische Zaken een toets op keurmerken ontwikkeld, voor een onderdeel van de website ConsuWijzer.nl.

Er zijn veel bronnen om de betekenis en de betrouwbaarheid van keurmerk te vinden. De keurmerkeigenaar verschaft vaak informatie, maar het blijkt soms lastig om uit te vinden wie dat is. U kunt ook terecht bij een aantal onafhankelijke organisaties die, net als Milieu Centraal, informatie geven:

• www.voedingscentrum.nl Het Voedingscentrum in Den Haag geeft informatie over een groot aantal keurmerken die op voedingsmiddelen voorkomen.
• www.keurmerkinstituut.nl Het Keurmerkinstituut certificeert onder meer het keurmerk Milieukeur aan producten. Daarnaast staan op de site vele keurmerken, certificaten en erkenningsregelingen, vooral voor non-foodproducten.
• www.rva.nl De Nederlandse Raad voor Accreditatie heeft zeker zeven keurmerken op gebied van milieu, dierenwelzijn en eerlijke handel erkend, en geeft daarover informatie. Om een keurmerk te vinden op de site, moet u wel weten wie de eigenaar is.
• Op www.consuwijzer.nl staat gedetailleerde informatie van keurmerken die zich hiervoor aangemeld hebben. Deze informatie is getoetst door de Raad voor Accreditatie
• www.labelinfo.be: een databank met productlabels van een aantal Belgische consumentenorganisaties, waaronder OIVO (Onderzoeks- en Informatiecentrum van de VerbruikersOrganisaties).
• www.milieukeur.nl Stichting MilieuKeur (SMK) in Den Haag is eigenaar van het Milieukeur en geeft hier informatie.
• www.iso.org Op de Engelstalige site van de Internationale Organisatie voor Standaardisatie vindt u uitleg over de ISO-standaarden.
• www.globalecolabelling.net Engelstalige website van een wereldwijd netwerk (GEN) dat zich inzet voor verbetering van de eco-labeling van producten en diensten.