Elektromagnetische velden en straling

Bij velden en straling denken veel mensen aan radioactiviteit en andere onzichtbare bedreigingen. Maar straling komt overal om ons heen voor en heeft niet altijd met radioactiviteit te maken. Er is zelfs straling waarvan iedereen geniet, zoals warmte.

Natuurlijke vormen van straling zijn kosmische straling en UV-straling van de zon. Voor speciale toepassingen wordt straling kunstmatig opgewekt, zoals in zonnebanken, magnetrons en mobiele telefoons. Maar straling en velden ontstaan ook als bijproduct. Dat gebeurt als u elektrische apparaten gebruikt, en tijdens het transport van elektriciteit door hoogspanningskabels. Of straling en elektromagnetische velden gevaarlijk zijn, hangt af van de soort, de sterkte en hoe lang iemand ermee in contact staat.

In het kort

Sommige soorten straling kunt u waarnemen, zoals warmte en licht. Andere soorten, zoals straling van mobiele telefoons en die van radioactieve stoffen, niet.
De ene straling is de andere niet. Elektromagnetische straling en velden bijvoorbeeld, bestaan uit elektrische en magnetische golven. Diverse bronnen geven dit af. Deeltjesstraling daarentegen bestaat uit atoomdeeltjes en komt alleen vrij uit radioactieve stoffen.
De elektromagnetische velden en straling die telefoons en apparaten in huis opwekken, liggen onder de geadviseerde limieten. Schade aan de gezondheid door dit soort straling is niet aangetoond.

Straling of veld?

Elektromagnetische velden zijn overal aanwezig waar elektrische ladingen zijn. Zo’n veld bestaat uit elektrische en magnetische golven die zich samen voortbewegen. Een elektrisch veld ontstaat door de aanwezigheid van elektrische lading. Een magnetisch veld ontstaat als de elektrische lading beweegt (stroom). De sterkte van een elektromagnetisch veld daalt naarmate je verder van de bron staat.

Verzamelnaam

De term elektromagnetisch veld is een verzamelnaam waaronder diverse soorten velden en straling vallen. Licht en warmte zijn voorbeelden die iedereen kan waarnemen. Maar er zijn ook soorten die u niet kunt waarnemen. Denk aan de microgolven van de magnetron, de radiogolven van radio, televisie en het mobiele telefoonverkeer, en elektromagnetische velden van elektrische apparaten.

Doorgaans spreken we over 'velden' als het gaat om elektromagnetische golven met een lage frequentie (gemeten in Hertz, of Hz). Velden bezitten weinig energie. Voor elektromagnetische golven met een hoge frequentie wordt meestal 'straling' gebruikt, en daar komt veel energie bij kijken.
Velden: ELF en RF

Als elektromagnetische golven zich met een lage frequentie voortbewegen, spreken we meestal over elektromagnetische velden. Dat zijn velden van 50 Hz tot 300 GHz (GHz staat voor gigahertz, ofwel 1 miljard Hz). Deze groep is weer onder te verdelen in (onder meer) extreem laagfrequente (ELF) velden en radiofrequente (RF) velden.

Stroom: extreem laag-frequent

De stroom in het stopcontact en in hoogspanningsmasten heeft een frequentie van 50 Hz. Daarom heten de elektromagnetische velden die daarbij ontstaan Extreem Laag Frequente velden. Meer hierover op ELF-velden door elektriciteit.

Draadloze communicatie: radiofrequent

Mobiele telefoons, draadloos internet en radio- en tv-zenders maken gebruik van velden met een frequentie van 100.000 Hz tot 300 GHz. Dat zijn zogeheten radiofrequente (RF-)velden. Meer hierover op RF-velden door draadloze communicatie.
Straling: van UV tot deeltjes

Als de elektromagnetische golven een hoge frequentie hebben (meer dan 300 GHz), dan noemen we dat meestal elektromagnetische straling, kortweg: straling. Ook daarvan bestaan verschillende soorten.

UV-straling

Ongeveer vijf procent van het licht dat de zon uitstraalt bestaat uit ultraviolette (uv-)straling. Die kan cellen en weefsels beschadigen, en ziekte veroorzaken. Dat komt doordat uv-straling relatief veel energie bevat. Zo neemt de kans op huidkanker toe door overmatige blootstelling aan uv-straling van zonlicht en het oplopen van zonnebrand, zeker als de zonnebrand optreedt tijdens de kinderjaren. Lees verder op UV-straling.

Ioniserende straling

Ioniserende straling is zeer krachtig en kan atomen veranderen in ionen. In het bestraalde weefsel worden daarbij deeltjes uit een atoom gestoten, waardoor het atoom verandert in een elektrisch geladen deeltje (een ion). Als dat in cellen van levend weefsel gebeurt, kan de eigenaar ervan ziek worden. Ioniserende straling kan bijvoorbeeld kanker veroorzaken doordat DNA kan beschadigen.

Bekende voorbeelden van ioniserende straling zijn röntgenstraling en de elektromagnetische straling die vrijkomt uit radioactieve stoffen (zogeheten gammastraling). Het gezondheidsrisico van een eenmalige lage dosis ioniserende elektromagnetische straling die kort duurt (zoals tijdens een röntgenfoto of CT-scan), is heel erg klein.

Straling uit radioactieve stoffen kan behalve gammastraling nog een ander type ioniserende straling bevatten: deeltjesstraling. In stoffen die radioactief zijn, veranderen de atomen van samenstelling. De atoomdeeltjes die tijdens zo’n verandering vrijkomen (elektronen, neutronen of protonen), vormen de deeltjesstraling. De straling van radioactieve stoffen wordt vaak 'radioactieve straling' genoemd. Dat klopt alleen niet, want de straling zelf is niet radioactief. Welke soort ioniserende straling vrijkomt, hangt af van de radioactieve stof.

In het dagelijks leven wordt iedereen blootgesteld aan deeltjesstraling. De dosis hiervan is echter laag, waardoor de risico’s erg klein zijn. Lees meer op Ioniserende straling.