Koffie

Het effect van koffieteelt op het milieu kan erg verschillen. In het slechtste geval leidt de teelt tot ontbossing, watervervuiling, het wegspoelen van de bodem (erosie), en vervuiling door overmatig gebruik van bestrijdingsmiddelen. Maar koffie heeft niet alleen gevolgen voor het milieu. Ook de sociale en economische omstandigheden van arbeiders op koffieplantages zijn vaak niet best, al komt daarvoor steeds meer aandacht.

Nederlanders drinken ruim drie koppen koffie per dag. Dat vergt zeven kilo koffie per persoon per jaar, die geïmporteerd wordt uit het buitenland. Bijna een kwart van de ongebrande koffiebonen komt uit Brazilië. Andere leveranciers zijn Oeganda, Vietnam, Colombia, Honduras en Peru (samen 22 procent). Kleinere aandelen komen uit Kenia, Guatemala, India en Rwanda. Koffie komt voor zeventig procent uit kleine familiebedrijven; de rest komt van plantages met loonarbeiders.

Eerlijke handel?

De koffieteelt biedt werkgelegenheid voor boeren en arbeiders op de plantages, maar de werkomstandigheden laten vaak te wensen over. Er is een gebrek aan respect voor arbeidsrechten, de lonen liggen onder het bestaansminimum, en ook kinderarbeid en seksuele intimidatie van vrouwen komen voor. Onbeschermd gebruik van pesticiden leidt tot gezondheidsklachten. Een voorbeeld is Endosulfan, een veelgebruikt bestrijdingsmiddel tegen de koffiebesboorder. Het middel is effectief maar levert grote risico’s op voor plantagearbeiders; de voorgeschreven beschermende kleding wordt zelden gebruikt.

De prijs die boeren krijgen voor koffie, ligt al jaren laag. De producenten en hun gezinnen (naar schatting 25 miljoen mensen) kunnen nauwelijks genoeg geld verdienen met de koffie die zij verbouwen. Daarom proberen producenten per grondoppervlak meer koffie te verbouwen (intensiveren), en speciale koffies te verbouwen. Dat heeft gevolgen voor het milieu.

Door de sterke uitbreiding van koffieplantages, verdwijnen er natuurlijke bossen, vooral in Vietnam. Ook in Brazilië, voor Nederland het belangrijkste koffieland, wordt vaak bosgebied ontgonnen voor koffieteelt. De koffieteelt in Brazilië wordt bovendien steeds intensiever.

Traditioneel groeien koffiestruiken in de schaduw van bomen. Door de gevarieerde begroeiing is er een grote diversiteit aan planten- en diersoorten. De opbrengst wordt echter zeven keer groter als koffie op een soort koffieakker groeit: als monocultuur in de volle zon.

De planten in koffieakkers staan dichter op elkaar, zonder andere begroeiing. De natuurlijke vijanden van (plaag)insecten komen op akkers niet voor en voedingsstoffen spoelen sneller weg. Daarom zijn op koffieakkers veel meer kunstmest en bestrijdingsmiddelen nodig. En dat vervuilt de regio, en verlaagt het aantal planten- en diersoorten nog verder.

Originals

De steeds populairdere ongemengde plantagekoffies (Originals) komen vaak uit berggebieden met kwetsbare en grotendeels ongerepte natuur. Teelt van deze koffie is vaak schadelijk voor lokale planten en dieren, met name bij de illegale koffieplantages. Plantages van dit type bestaan in Mexico, Vietnam, Kenia, Nicaragua en Indonesië.

Pulp vervuilt rivierwater

Als koffiebessen zijn verwerkt in de fabriek blijft er pulp over. Dat is bruikbaar als veevoer, maar wordt soms in de rivier gedumpt. De rottende resten kunnen het water vervuilen. In sommige landen (onder meer Costa Rica) is dit nu wettelijk verboden.

Koffie met keurmerk stijgt in populariteit: in 2001 had 3 procent van de koffie in Nederlandse winkels een keurmerk, dat ligt nu op ruim 30 procent (zie ook Keurmerken tropische producten). Utz Certified koffie is het grootst: 86 procent van de keurmerkkoffie is Utz Certified koffie. Het keurmerk is opgezet door een Nederlandse supermarktketen en koffieproducenten in Guatemala.

Onherkenbaar goed

Koffie bestaat vaak uit een mengsel van verschillende soorten. Het logo van Utz Certified staat alleen op melanges die voor minstens 90 procent uit Utz Certified koffie bestaan. Koffies die een kleiner aandeel Utz Certified bevatten, dragen geen logo. Bij de grootste koffiebrander van Nederland is het aandeel Utz Certified tussen 2004 en 2008 gegroeid van 4,5 naar 25 procent.

Herkenbaar goed

Biologische koffie met het EKO-keurmerk is te koop in supermarkten, speciaalzaken en natuurvoedingswinkels. Supermarkten en wereldwinkels leveren Max Havelaar koffie, afkomstig van kleinschalige landbouw en doorgaans geteeld op schaduwplantages. EKO en Max Havelaar staan op elf procent van de keurmerkkoffies. Een paar procent van de gecertificeerde koffie draagt het Rain Forest Alliance keurmerk.