Ons eten is afkomstig van landbouw. Dus we kunnen niet zonder. Maar er zijn verschillende landbouwmethoden, met grote verschillen in impact op klimaat en milieu. Milieu Centraal zet vijf landbouwmethoden op een rij. En de keurmerken waaraan je hun producten herkent.
Wat betekent een keurmerk voor het milieu, dierenwelzijn, mens en werk? Zoek het op met de Keurmerkenwijzer!
De meest voorkomende landbouwmethode in Nederland is gangbare landbouw, ook wel intensieve landbouw genoemd. Landbouwmethoden met minder schadelijke gevolgen, te herkennen aan een keurmerk, zijn geïntegreerde landbouw, biologische landbouw, biologisch-dynamische landbouw en kringlooplandbouw.
Het is lastig om landbouwmethoden één op één te vergelijken en aan te geven welke 'de beste' is. Ze hebben elk hun eigen insteek en daarom verschillen de effecten op milieu en klimaat en dierenwelzijn.
Wereldwijd veroorzaakt landbouw een kwart van alle CO2-uitstoot. Maar er zijn meer schadelijke gevolgen van landbouw. Onderzoeken laten zien dat onze voedselproductie snel anders moet, omdat de schade voor mens en natuur anders te groot wordt.
01
Eet minder vaak vlees, eieren en zuivel. Deze hebben namelijk de grootste impact op klimaat en milieu, ongeacht de landbouwmethode.
02
Kies voeding met een keurmerk voor biologische of biologisch-dynamische landbouw. Check de Keurmerkenwijzer.
03
Wees bereid meer te betalen voor je eten. Als iedereen dat doet, vergroot de markt voor milieuvriendelijke producten. Dan pas kunnen meer landbouwbedrijven overstappen naar duurzamere methoden.
04
Kijk voor meer tips op milieubewust eten.
Weet jij welke keurmerken er zijn voor duurzame landbouwproducten? En herken je ze in de supermarkt?
Gangbare landbouw heet zo omdat dit in Nederland de meest voorkomende landbouwmethode is. Deze methode is gericht op efficiëntie: hoge productie tegen lage kosten. Daarom heet deze landbouwmethode ook wel 'intensief'.
Gangbare landbouw voldoet aan wettelijke regels voor onder andere gebruik van dierlijke mest en waterkwaliteit. Desondanks heeft deze landbouwmethode schadelijke gevolgen voor milieu en klimaat. Verduurzamen is niet verplicht. Een deel van de gangbare landbouwbedrijven zet overigens wel vrijwillig duurzamere stappen. Data daarover, of over de (verminderde) milieugevolgen, zijn er niet. Daarom gaat Milieu Centraal uit van milieugevolgen die ontstaan als gangbare landbouwbedrijven zich (alleen) houden aan de minimale wettelijke regels.
Gangbare landbouw heeft 4 duidelijke gevolgen voor milieu en klimaat: klimaatverandering en schaarste in (fossiele) grondstoffen, slechte bodemkwaliteit, verminderde biodiversiteit en vervuiling en tekort aan water.
En deze landbouwmethode zorgt voor de meeste schade aan milieu en klimaat, vergeleken met geïntegreerde landbouw, biologische, biologisch-dynamische en kringlooplandbouw.
Producten uit de gangbare landbouw hebben geen keurmerk. Heeft een product geen keurmerk, dan is de kans groot dat het product 'gangbaar' is. Wel drie kanttekeningen:
Het uitgangspunt van geïntegreerde landbouw is dat de landbouw in balans moet zijn met de draagkracht van de aarde. Bronnen mogen niet op raken. Geïntegreerde landbouw combineert productie met landschap- en natuurbeheer. Er wordt zo weinig mogelijk en zo efficiënt mogelijk gebruik gemaakt van stoffen die van buiten het bedrijf komen, zoals kunstmest en bestrijdingsmiddelen. De focus ligt op het herstellen van bodemkwaliteit, biodiversiteit en van de natuurlijke weerstand van gewassen en productiesystemen. Daarom werkt de geïntegreerde landbouw met de volgende regels:
Producten met het keurmerk On the way to PlanetProof zijn geteeld volgens bovenstaande uitgangspunten van geïntegreerde landbouw. Je vindt ze in veel Nederlandse supermarkten. Ook producten uit het buitenland kunnen dit keurmerk dragen.
Biologische landbouw combineert de beste praktijken op milieugebied met een hoog niveau van biodiversiteit, instandhouding van natuurlijke hulpbronnen en strenge normen voor dierenwelzijn. De regels waar biologische landbouw zich onder meer aan moet houden, zijn:
Wat valt onder 'biologisch' is vastgelegd in wetgeving van de Europese Unie. Het is daarom een beschermde term, net als bio, eko, eco en organic. Alléén producten die voldoen aan de EU-wetgeving mogen deze namen dragen.
Lees meer over biologische landbouw.
Je herkent biologische producten aan het EU-biologisch keurmerk. Producten met het Nederlandse EKO-keurmerk zijn ook biologisch. EKO stelt zelfs strengere eisen dan de Europese wetgeving. En ook andere landen hebben biologische keurmerken. Zoals USDA (VS), Agriculture Biologique (Fr) en Bio-Siegel (D). Op deze producten staat altijd ook het logo van EU-biologisch.
Biologisch-dynamische (ofwel biodynamische) landbouwbedrijven kijken holistisch naar de natuur en het boerderijleven: ze gaan er vanuit dat alles met alles samenhangt. Die visie is gebaseerd op de antroposofische principes van Rudolf Steiner.
Deze landbouwmethode voldoet aan EU-regelgeving voor biologische landbouw, maar hanteert nog strengere regels, bijvoorbeeld over het sluiten van kringlopen. Stichting Demeter heeft de werkwijze voor Nederlandse boeren vastgelegd. Uitgangspunten zijn: een levende bodem, vitale voeding, biodiversiteit, dierenwelzijn en landbouw van de toekomst. Naast de uitgangspunten voor biologisch, houdt biodynamische landbouw zich ook hier aan:
Vanwege deze uitgangspunten zijn biologisch-dynamische bedrijven vaak gemengde bedrijven (zowel akkerbouw als veeteelt), of werken ze nauw samen met landbouwbedrijven in de buurt.
Producten uit de biologisch-dynamische landbouw herken je aan het Demeterkeurmerk. Aangezien deze producten ook voldoen aan de EU-regels voor biologische landbouw, staat op deze producten ook altijd het keurmerk EU-biologisch. Je vindt producten met Demeter-keurmerk alleen in ecologische of natuurwinkels.
Het uitgangspunt van kringlooplandbouw is eenvoudig: op zo’n manier landbouw bedrijven dat er geen afval overblijft. Alle grondstoffen en eventuele reststromen worden zo veel mogelijk benut en hergebruikt binnen de landbouw, vandaar de naam. Dat hoeft een bedrijf niet alleen voor elkaar te krijgen, maar mag ook in samenwerking met andere landbouwbedrijven.
Deskundigen zien kringlooplandbouw als dé oplossing om de groeiende wereldbevolking te kunnen blijven voeden én tegelijkertijd klimaat, milieu en natuur minder te belasten. Kringlooplandbouw staat nog wel in de kinderschoenen. De methode is niet officieel vastgelegd en kent nog geen regels of keurmerken. Milieu Centraal gaat daarom uit van de visie op kringlooplandbouw van het Nederlandse ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Volgens die visie geldt voor kringlooplandbouw:
Kringlooplandbouw heeft een grote overlap met natuurinclusieve landbouw. Daarom worden deze termen ook wel door elkaar gebruikt. Natuurinclusieve landbouw richt zich op behoud van biodiversiteit in en om het landbouwbedrijf, met zorg voor water-, lucht- en bodemkwaliteit. En met aandacht voor een aantrekkelijk en toegankelijk landschap. Verschillende organisaties brengen natuurinclusieve (kringloop)landbouw in de praktijk en doen onderzoek.
Er is geen apart keurmerk voor kringlooplandbouw. Wil je kiezen voor producten die zijn gemaakt door bedrijven die kringlooplandbouw nastreven? Let dan op biologisch(-dynamische) keurmerken. Je vindt ze in de Keurmerkenwijzer. Onderaan deze pagina staan verwijzingen naar boerderijen die die werken volgens de principes van kringlooplandbouw.
Alle landbouwmethoden die duurzaamheid meenemen in hun uitgangspunten, zetten stappen om schade aan klimaat en milieu te verminderen. Hoe ver ze daarin gaan verschilt. Biologisch-dynamische landbouw zet de grootste stappen.
Een voorbeeld: alle landbouwmethoden behalve de gangbare, bevorderen biodiversiteit en bodemkwaliteit via allerlei maatregelen. Denk aan plaagbeheersing door het aanleggen van bloemenstroken, schuilplaatsen bieden voor vijanden van plaaginsecten, wisselteelt en beperkte inzet van bestrijdingsmiddelen. Bij het keurmerk On the way to PlanetProof zijn enkele van deze maatregelen een keuzemaatregel. Voor de biologische keurmerken zijn meer maatregelen verplicht. On the way to PlanetProof stelt wel weer, in tegenstelling tot de biologische keurmerken, eisen aan het beperken van broeikasgasuitstoot.
Hoe groter de duurzame stappen die boer zet, des te groter de voordelen. Dus: des te minder uitstoot van broeikasgassen, minder schaarste van (fossiele) grondstoffen, betere bodemkwaliteit, meer biodiversiteit en dierenwelzijn, en minder vermesting, vervuiling en tekort aan (grond)water.
Eerlijk is eerlijk: duurzamere landbouw kan ook nadelen hebben. Voor een bepaalde opbrengst aan gewassen, vlees en zuivel, hebben duurzame(re) landbouwmethoden bijvoorbeeld meestal meer landoppervlak nodig, dan gangbare landbouw.
Vooral het maken van dierlijke producten heeft veel ruimte nodig. Als iedereen minder dierlijke producten eet, komt er ruimte vrij voor productie die weliswaar mogelijk meer ruimte in neemt, maar die beter is voor mens, natuur er dier.
Een heel ander nadeel van duurzamere landbouwmethoden, is dat de inrichting van Nederlandse landbouw hiervoor moet veranderen. Dat kost veel geld en tijd. Dit geldt zeker voor kringlooplandbouw. Het is nu bijvoorbeeld praktisch en qua regelgeving nog niet mogelijk om afvalstromen zo te organiseren, dat je al het restmateriaal en afval nuttig inzet in het landbouwproces.
Laatst gewijzigd: 25 juni 2026
We hebben landbouw nodig om te eten. Maar de meest voorkomende manier waarop Nederlandse boeren nu vee houden en gewassen verbouwen, is ook de schadelijkste voor milieu en klimaat. Milieu Centraal vertelt je over vijf milieugevolgen én oplossingen. En laat zien hoe je zelf verschil maakt met je boodschappen.
Eet je vlees, vis of vega? Koop je groenten en fruit in het seizoen? Op je bord kun je allerlei keuzes maken die goed zijn voor het milieu. Milieu Centraal helpt je op weg naar een milieubewuste maaltijd.
Biologische producten herken je aan het keurmerk met het 'groene blaadje'. Bij biologisch kun je ervan uitgaan dat de boer geen kunstmest en synthetische bestrijdingsmiddelen gebruikt. Wat is er nog meer anders aan biologische ten opzichte van gangbare landbouw, en wat is beter voor het milieu? Op veel punten scoort biologische landbouw beter, op enkele wat minder goed. Milieu Centraal zet het voor je op een rij.
