Praktisch over duurzaam

Stikstof in de lucht en bodem

Stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3) zijn schadelijk voor de natuur als er te veel van in de lucht, bodem of water terecht komt. Planten als bramen, brandnetels en gras gaan er harder door groeien en overwoekeren andere planten. Daardoor verdwijnen ook insecten, vlinders en vogels. Stikstofdioxide is bovendien ongezond voor mensen.

Ongeveer 80 procent van de lucht die we inademen, bestaat uit stikstof (N2). Dit is een onschadelijk gas. Maar er zijn ook verbindingen met stikstof die wél schadelijk kunnen zijn, zoals stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3). Te veel daarvan is ongezond en slecht voor de natuur.

Stikstofoxide (NOx) komt vooral in de lucht door het verkeer (uitlaatgassen) en de industrie. Ammoniak (NH3) komt vooral vrij uit de mest en urine van dieren. Veel mensen gebruiken kortweg het woord ‘stikstof’ als het over deze verbindingen gaat. Soms wordt het ‘reactief stikstof' genoemd.

Wat zijn schadelijke stikstof verbindingen?

watisstikstof.png

Ammoniak (NH3) komt vooral van de landbouw en veeteelt. Het komt uit de mest en urine van dieren. Een deel belandt rechtstreeks in de grond, bijvoorbeeld door uitrijden van mest of als dieren in de wei staan. Een deel verdampt en komt in de lucht terecht. Ammoniak blijft maar een paar uur in de lucht en komt meestal binnen een paar kilometer weer op de grond terecht. Zo belandt het in de natuur of natuurgebieden. Een deel van de ammoniak vormt fijnstof in de lucht en wordt door de wind verder verspreid.

Kaart NO2 2017 RIVM.JPG

Stikstofoxiden (NOx) komen vooral van het verkeer en de industrie. Bij hoge temperaturen (bijvoorbeeld in een brandstofmotor) reageert stikstof met zuurstof en komt het als NOx uit de uitlaat of schoorsteen. Vooral langs snelwegen en in steden is de hoeveelheid NOx groot. Op het kaartje zie je waar vooral NO2 gemeten werd in 2017 (bron RIVM).

In de lucht reageert NOx verder met andere deeltjes en vormt dan fijnstof. Deze deeltjes kunnen honderden kilometers met de wind meewaaien voordat ze ergens neerslaan. Een deel waait daarom de grens over, maar ook een flink deel belandt ergens in Nederland op de bodem of in het water. 

Cijfers over stikstof

De Nederlandse stikstofuitstoot is de hoogste van Europa: per hectare stoten we ongeveer 4 keer zo veel uit als het EU-gemiddelde. Van de Nederlandse uitstoot bestaat 60% uit ammoniak (NH3) en 40% uit stikstofoxiden (NOx). De landbouw zorgt voor 61% van de stikstofuitstoot (door mest, maar ook uit kassen en door landbouwvoertuigen), het wegverkeer voor 15%. De uitstoot wordt ook wel stikstof-emissie genoemd. Op de kaart van het KNMI/Tropomi zie je de hoeveelheid NO2 in de lucht in Nederland en in de rest van Europa.

Tropomi stikstof in Europa klein.jpg

Niet alle stikstof die Nederland uitstoot, komt ook in Nederland op de grond terecht: het grootste deel waait naar het buitenland. Nederland is dan ook netto exporteur van stikstof. Van de stikstof die wél in Nederland neerslaat (dit noemen we stikstofdepositie) komt 46% van de Nederlandse landbouw, 32% uit het buitenland en 6% van het Nederlandse wegverkeer. Dit kun je zien in de afbeelding van het RIVM.

rivm-stikstofdepositie-cirkeldiagram-klein.png

Te veel stikstof slecht voor natuur

Stikstof is onmisbaar voor de natuur, planten hebben het nodig. Maar te véél stikstof in de bodem is wél een probleem. Planten die van stikstof houden (zoals brandnetels, bramen en gras), groeien daardoor veel sneller en overwoekeren de planten die minder stikstof nodig hebben (bijvoorbeeld heide, maar ook zeldzame planten in natuurgebieden). Daardoor verdwijnen niet alleen die planten, maar ook de insecten en vlinders die van die planten leven. Te veel stikstof zorgt dus voor minder plant- en diersoorten: de biodiversiteit neemt af, de natuur ‘verarmt’. Het evenwicht in de natuur (ecosysteem) raakt verstoord. In sloten, plassen en meren zorgt te veel stikstof voor veel algengroei, waardoor er minder zuurstof in het water zit en waterplanten en vissen dood gaan.

Vermesting en verzuring

Kaart Nederland met vermestiende stikstofdepositie 2017 klein.png

Deze gevolgen voor de natuur wordt ook wel vermesting genoemd. Vermesting wil zeggen dat er te veel voedingsstoffen in de bodem komen, waardoor planten die van voedingsarme grond houden verdwijnen – en daarmee ook de insecten die van die planten afhankelijk zijn. Op de afbeelding zie je waar de ‘vermestende’ stikstof vooral terechtkomt (bron: RIVM 2019).

De bodem kan door te veel stikstof ook verzuren: daardoor verdwijnen de planten die niet tegen een zure bodem kunnen. Een zure bodem bevat minder kalk, wat een probleem kan zijn voor de vogels die daar leven. Uit onderzoek onder koolmezen is gebleken dat die in bepaalde gebieden zwakke botten hebben doordat er te weinig kalk in hun voedsel zit.

Stikstofdioxide is ongezond

Te veel stikstofdioxide in de lucht is ongezond. Mensen kunnen last krijgen van hun luchtwegen en astma-aanvallen krijgen. Sommige mensen worden gevoeliger voor infecties (je bent bijvoorbeeld sneller verkouden). Auto’s en vrachtwagens stoten bovendien niet alleen stikstofoxiden uit, maar ook andere stoffen zoals fijnstof. Dat is niet alleen slecht voor je longen, maar kan ook hart- en vaatziekten veroorzaken. Mensen die deze mix van schadelijke stoffen langere tijd inademen, overlijden eerder. Lees meer over Luchtvervuiling.

Wat kan je zelf doen?

  • 1

    Pak vaker de fiets of trein in plaats van de auto: dan reis je stikstofvrij.

  • 2

    Langzamer rijden helpt: 100 in plaats van 130 scheelt stikstofuitstoot. Bij een maximumsnelheid van 100 km/u kun je bovendien beter doorrijden en zijn er minder files. 

  • 3

    Elektrische auto’s zijn schoner. De stikstofuitstoot van elektrische auto’s is 5 keer lager dan die van diesels en 2 keer lager dan benzineauto’s. Lees meer over Elektrische auto.

  • 4

    Deze 3 tips zijn ook goed voor het klimaat, want je verlaagt ook de CO2-uitstoot.

Waarom speelt dit?

In de EU zijn afspraken gemaakt over de bescherming van natuurgebieden. Nederland moet zich daaraan houden. De Raad van State oordeelde in mei 2019 dat Nederland dit met de huidige maatregelen niet genoeg doet: er komt te veel stikstof terecht in natuurgebieden. Als een activiteit (bijvoorbeeld woningbouw) zorgt voor meer stikstof in de natuur, moet die uitstoot worden gecompenseerd. Die compensatie moet écht vaststaan, anders mag de overheid geen vergunning afgeven.

Door de uitspraak van de Raad van State kwamen veel bouwprojecten stil te liggen. Bij elk bouwproject komt namelijk stikstof vrij, onder andere door de vrachtwagens die aan- en afrijden.

Welke maatregelen kan de overheid nemen?

De commissie Remkes heeft in het rapport Niet alles kan een aantal oplossingen voorgesteld die helpen om de stikstofuitstoot te verminderen. Eén oplossing is om de maximumsnelheid te verlagen naar 100 km/uur. Bij die snelheid wordt minder stikstof uitgestoten dan bij 130 km/u. Bovendien kan het verkeer beter doorrijden, ontstaan er minder files en vallen er minder verkeersdoden en -gewonden. In de file is de uitstoot van stikstof 2 keer zo groot als wanneer je 100 rijdt.

Andere oplossingen die veel effect hebben, zijn het verkleinen van de veestapel, kringlooplandbouw en ander veevoer waardoor er minder stikstof in de mest en urine zit.

Meer informatie over stikstof

  • Kijk op de website van RIVM voor meer informatie, bijvoorbeeld over modellen en meetmethodes.
  • TNO heeft een factsheet gemaakt over stikstofuitstoot en depositie.
  • Op Atlasleefomgeving.nl/kaarten kun je kaarten bekijken met de luchtkwaliteit in Nederland.
Terug naar boven

Deze site gebruikt alleen cookies om te meten, je bezoek is dus anoniem.