Alles over energie en milieu in het dagelijks leven

Vis, schaal- en schelpdieren

Regelmatig vis en schaal- en schelpdieren eten is goed voor je gezondheid. Maar visvangst en viskweek is niet altijd goed voor de natuur en het milieu. Sommige vissoorten dreigen uit te sterven door overbevissing en bijvangst.

vis-vismarkt-hand.jpg

Of je nu kiest voor wilde vis of kweekvis: de vangst en kweek heeft impact op met milieu. Bij wilde vis weegt zwaar of de soort met uitsterven bedreigd is, en hoe de vis gevangen is. Bij kweekvis maakt het uit hoeveel wilde vis nodig is voor het voer, of er medicijnen (antibiotica) in het water komen en hoeveel energie en chemicaliën gebruikt worden. Verder is bij verse vis de kans op verspilling groter, omdat de vis maar kort houdbaar is. Bij diepvriesvis speelt dit minder.

In 2014 werd wereldwijd 167 miljard kilo vis gevangen en gekweekt. Bijna 60 procent van de vis wordt in het wild gevangen en ruim 40 procent komt van kweek of aquacultuur. Niet alle vis komt op ons bord terecht, een deel wordt bijvoorbeeld verwerkt tot olie of visvoer. Als je alleen de eetbare delen van de vis weegt, dus niet de de kop, ingewanden en graten, eet de gemiddelde Nederlander 5,5 kilo vis per jaar.

Tips voor milieubewust vis eten

  • 1

    Kies vis met een keurmerk. De 3 topkeurmerken voor vis (Biologisch, MSC en ASC) stellen eisen op het gebied van duurzame visserij of verantwoorde kweek.

  • 2

    Kun je geen vis met een keurmerk vinden? Kijk dan op het etiket of vraag je visboer waar en hoe de vis is gevangen of gekweekt. Check daarna in de VISwijzer (app en website) of deze vis verantwoord is. 

  • 3

    Verse vis is kort houdbaar. Koop alleen verse vis als je zeker weet dat je het voor de TGT-datum opeet. Kies anders voor vis uit de diepvries.

Zo sla jij duurzame vis aan de haak!

Hoe sla jij vis aan de haak? Kies een topkeurmerk voor vis.

Keurmerken voor vis

Topkeurmerken vis.jpg

Ruim een kwart van de vis die je in Nederland kunt kopen heeft een topkeurmerk voor duurzame visserij of duurzame kweek. In supermarkten is dit aandeel zelfs 41%. In de horeca en visspeciaalzaken is het aandeel veel lager: 6% in de horeca en minder dan 1% in viszaken. Maar ook vis zonder topkeurmerk kan duurzaam gevangen of gekweekt zijn. Hoe groot dit aandeel is op de Nederlandse markt is niet precies bekend.

Wilde vis en milieu

In 2014 vingen vissers wereldwijd 93,4 miljard kilo wilde vis. Ze doen dat met verschillende soorten netten en lijnen, afhankelijk van de vissoort. De vis gaat eerst per schip naar de haven, dan per vrachtauto naar de visafslag en vervolgens per vrachtauto of vliegtuig naar verwerkers en de winkels. Een deel van de vangst wordt gekoeld vervoerd; de rest wordt al op de vissersboot ingevroren. De meeste verse vis die je in de winkel koopt, is dus eerst bevroren of diepgekoeld geweest. Op de achterkant van de verpakking staat dan 'ontdooid'. Soms kun je hem direct na aankoop wel weer invriezen (kijk wat op de verpakking staat).

Overbevissing...

Een aantal vissoorten komt steeds minder vaak voor. Oorzaken hiervan zijn het klimaat (opwarming van de zee), vervuiling, natuurlijke variaties - en overbevissing. 58 procent van de commerciële vissoorten werd in 2013 maximaal bevist. Meer dan 30 procent van de vissoorten wordt overbevist. In de VISwijzer kun je zien welke vissen op de Rode Lijst staan (dat hangt ook af van de vangstmethode en het vangstgebied): die vissen kun je beter niet kopen. 

... en bijvangst

Vissers vissen meestal op een bepaalde vissoort, bijvoorbeeld tong of schol. Maar ze krijgen daarbij ook andere soorten in hun netten (bijvoorbeeld schar): dat is bijvangst. Deze bijvangst is voor de visser minder interessant, omdat er weinig vraag naar is en de vis hierdoor minder geld opbrengt. Daarom gooien vissers een deel van de bijvangst terug in zee. De overlevingskans van die vissen is klein: maar 15 tot 30% van de teruggegooide vissen overleeft. Daarnaast is het zonde, want veel van die vis kan gewoon gegeten worden. Op de Noordzee gelden regels om bijvangst te verminderen.

Aanlandplicht: bijvangst aan land brengen

De aanlandplicht schrijft voor dat bepaalde bijvangst aan land moet worden gebracht. Er is nog wel discussie over de effectiviteit van de aanlandplicht. De Good Fish Foundation heeft de Bijvangstwijzer  ontwikkeld om vis uit bijvangst bekender en dus beter verkoopbaar te maken. Als we vissen uit de bijvangst gewoon opeten, hoeft er minder op andere soorten zoals schol en tong gevist te worden. Dat scheelt ook weer brandstofverbruik, impact op de bodem en nog meer bijvangst.

Ook andere dieren in de netten

Naast vis kunnen er ook vogels, dolfijnen, walvissen en zeeschildpadden (dodelijk) verstrikt raken in de netten.  

bijvangst vis copyright greenpeace

Foto: Bijvangst van een Belgisch vissersschip (Bron: Greenpeace/Reynaers).

Grootste boosdoeners: boomkor, drijfnetten en spooknetten

Allerlei dieren in zeeën, meren en rivieren lopen door visvangst schade op. De drie grootste boosdoeners zijn de boomkorvisserij, drijfnetten en 'spooknetten'.

Boomkorvisserij

Bij de boomkorvisserij slepen de vissers kettingen over de zeebodem, om zo platvissen zoals schol, tong, bot en heilbot in het net te jagen. Vanwege de schade aan de bodem en andere zeedieren zijn Nederlandse kotters de laatste jaren meer gebruik gaan maken van nieuwere technieken als de pulskor. Daarbij wordt de platvis het net in gejaagd met kleine elektrische schokjes. 

Drijfnetten

Drijfnetten hangen vlak onder het wateroppervlak en zijn vaak vele kilometers lang. Ze worden gebruikt voor vissen als sardines, haring, tonijn en pijlinktvis. Maar ook vogels, dolfijnen, walvissen, zeeschildpadden en andere vissoorten raken in de netten verstrikt. Daarom zijn er voor Europese vissers beperkingen opgelegd aan het gebruik van drijfnetten.

Spooknetten

Spooknetten zijn losgeraakt van vissersschepen en blijven jarenlang in zee ronddrijven. Omdat de netten van synthetisch materiaal gemaakt zijn, verteren ze niet en kunnen ze jarenlang schade aanrichten. Het is niet duidelijk hoeveel netten er in de oceanen ronddrijven. De meeste schattingen gaan ervan uit dat vele tienduizenden zeezoogdieren (dolfijnen, walvissen) en honderdduizenden vogels jaarlijks de dood vinden in zulke spooknetten, naast talloze vissen.

Daarnaast kunnen de netten uiteenvallen in micro-plastics en zo bijdragen aan de plastic soep.

Vervuiling door vissersschepen

Het plastic en andere vervuiling in zeeën en op de kust komt voor 80 procent van het land en 20 procent van de scheepvaart (inclusief vissersschepen). Schepen gooien heel veel afval overboord, omdat ze moeten betalen voor de afvalinzameling in de haven. Het plastic komt terecht in de maag van vogels, op stranden of valt in zee uit elkaar tot microplastics en draagt zo bij aan de plastic soep. Als er niets verandert, zit er in 2030 twee keer zoveel plastic in zee als in 2014, en in 2050 zelfs vier keer zoveel. In 2050 zwemt er dan meer plastic in zee dan vis (in kilo's).

Daarnaast gebruiken visserschepen koelvloeistoffen om de gevangen vis gekoeld of ingevroren te houden. Deze koelvloeistoffen kunnen weglekken en in zee of de lucht terechtkomen. Weggelekte HFK’s tasten de ozonlaag aan en dragen bij aan het broeikaseffect.

Energieverbruik door visserij

Zo'n 70 tot 90 procent van de milieu-impact van vis die per boot naar Nederland komt, zit in het brandstofverbruik van de vissersboten. De verwerking en het vervoer naar de winkel per vrachtwagen vragen relatief weinig energie. Vis die met het vliegtuig naar Nederland komt, heeft een veel grotere milieu-impact: per kilo 40 tot 50 keer zoveel als vervoer met een vrachtschip. In de winkel kun je helaas niet zien hoe de vis is vervoerd: dit staat niet op het etiket. Verder maakt de soort vis veel verschil: vooral de boomkorvisserij op platvis, de lijnvisserij op zwaardvis en tonijn en de garnaalvisserij met trawlers vreten energie.

Kweekvis en milieu

De vraag naar vis groeit zo hard dat de visvangst het niet meer kan bijbenen. Een oplossing daarvoor is het kweken van vis. Dat kan in gesloten of open kweeksystemen.

Kweekvis in open water

Open kweek vindt plaats in meren, kustwateren en in zee. In de fjorden van Noorwegen wordt bijvoorbeeld zalm gekweekt: een deel van het water is dan afgezet met netten. Ook mosselen in Nederland worden in open water gekweekt.

De milieubelasting van open kweeksystemen zit onder andere in medicijnen (antibiotica), voer, mest, chemicaliën en afval: die kunnen in kuststreken overbemesting en vervuiling veroorzaken. Verder wordt veel kweekvis gevoerd met wilde vis: de vangst daarvan leidt weer tot overbevissing. Voor 1 kilo kweekzalm is bijvoorbeeld 2 tot 5 kilo vis nodig, voor 1 kilo kweektonijn zelfs 10 tot 15 kilo! En ten slotte ontsnappen er vissen uit kwekerijen. Wanneer die zich voortplanten met wilde vissen, kunnen de oorspronkelijke vissoorten zwakker worden of verdwijnen. Ga je voor duurzame kweekvis, kies dan voor biologische vis of vis met het ASC-keurmerk.

Garnalen bedreigen mangrove

vis_garnaal.jpg

Er komen steeds meer garnalen uit Azië, Afrika en Midden- en Zuid-Amerika, bijvoorbeeld de gamba en de scampi. De garnalen komen uit grote kweekvijvers aan de kust, waarvoor vaak kwetsbare ecosystemen als mangrovebossen zijn verwijderd. De kweekvijvers vervuilen ook het water met grote hoeveelheden medicijnen, hormonen en visvoer. Naast milieuschade brengt de garnalenkweek ook grote sociaal-economische problemen met zich mee. Landonteigening, slechte arbeidsomstandigheden en uitbuiting vormen geen uitzondering.

Hollandse garnalen worden niet gekweekt, maar gevangen in de Noordzee en de Waddenzee. Ze gaan dan voor een groot gedeelte per koelvrachtwagen naar Marokko of Wit-Rusland om gepeld te worden, en komen dan weer terug. Een groeiend aandeel wordt in Nederland gepeld met pelmachines.

Er zijn initiatieven voor een meer duurzame garnaal, zoals biologische kweekgarnalen, kweekgarnalen met het ASC-keurmerk en Noordzeegarnalen met het MSC-keurmerk.

Wilde zalm of kweekzalm?

Zalm is de meest gegeten vis in Nederland. Je kunt wilde zalm en kweekzalm kopen. Wilde zalm zwemt vrij rond, krijgt geen antibiotica en wordt niet overvoerd. Maar de vangst kan tot grote milieuschade leiden door overbevissing en bijvangst van dolfijnen, schildpadden, vissen en haaien.

Kweekzalm wordt meestal in zee gekweekt in drijvende kooien. Het is vaak niet best gesteld met hun dierenwelzijn: krappe kooien zorgen voor stress en daarnaast is er veel 'plofzalm'. Om ziektes zoals zeeluis tegen te gaan, worden chemicaliën en antibiotica gebruikt; die kunnen in het water terechtkomen. Wilde zalm en forel die langs de open kwekerijen zwemmen, kunnen met ziektes uit de kwekerijen besmet worden. Ten slotte is er wilde vis nodig om zalm te voeren, wat leidt tot overbevissing. Voor 1 kilo kweekzalm is 3 tot 4 kilo wilde vis nodig. Om de kosten omlaag te brengen, krijgt kweekzalm vaak ook plantaardig voer. Hierdoor kleurt de zalm grijs in plaats van roze. Om toch mooi roze vlees te krijgen, doen de kwekers synthetische kleurstof in hun voer. 

Wil je zalm die is gekweekte met aandacht voor milieu en dierenwelzijn? Kies dan voor een topkeurmerk: MSC, ASC en biologisch. Je vindt ze in de Keurmerkenwijzer

Kweekvis in visvijvers (gesloten systeem)

Een gesloten systeem voor kweekvis wordt ook wel het recirculatiesysteem genoemd. Het is een duurzamere manier van kweken. De vijvers of tanks staan niet in verbinding met open water, de vissen kunnen niet ontsnappen en ziektes kunnen zich dus niet verspreiden. Het water wordt constant gefilterd en gezuiverd en dus hergebruikt (recirculatie). Afvalproducten (zoals vissenpoep) worden grotendeels omgezet in het onschadelijke stikstofgas en het organische afval wordt afgebroken tot koolzuurgas en water.

Monsters en controles bewaken de gezondheid en groei van de vis. Er zijn daardoor minder medicijnen en chemicaliën nodig, hoewel dit wel bij een steeds intensievere kweek wel een aandachtspunt is. De milieu-impact zit vooral in het visvoer: daarin is wilde vis verwerkt, en de vangst daarvan leidt tot overbevissing. Ook dierenwelzijn is een aandachtspunt.

Dierenwelzijn

Sinds de jaren 90 gaan onderzoekers er vanuit dat gewervelde vissen (vissen met graat) pijn kunnen lijden en angst en stress ervaren. Over de pijnervaring van ongewervelde soorten (zoals garnalen en kreeften) is minder bekend. Onderzoekers bekijken hoe je vis zo diervriendelijk mogelijk grootschalig kunt doden op vissersschepen. Bijvoorbeeld door de dieren eerst te bedwelmen en dan pas te doden. Ook het natuurlijke gedrag van bepaalde vissoorten en criteria voor een diervriendelijk kweeksysteem zijn onderwerp van onderzoek.

Er is (nog) weinig wetgeving voor dierenwelzijn van vissen. In Nederland mag je paling niet meer levend in zoutbaden leggen. Een aantal keurmerken stelt eisen aan dierenwelzijn bij de vangst en kweek, je vindt ze in de Keurmerkenwijzer.

Vis en gezondheid

Verse vis pakken

Vette vis bevat gezonde vetzuren, die goed zijn voor hart en bloedvaten. Maar in het vet van de vis kunnen zich schadelijke stoffen ophopen, zoals zware metalen, dioxines, bestrijdingsmiddelen en broomhoudende brandvertragers. Verder nemen vissen en schelpdieren microplastics op in hun weefsel, maar daarvan is nog niet bekend hoe schadelijk het voor ons is.

Als je één keer per week (vette) vis eet, is het risico van verontreiniging in verhouding zeer klein en zijn de gezondheidsvoordelen groter dan de nadelen. Op de website van het Voedingscentrum lees je meer over vis en gezondheid.

Logo's en keurmerken

Op de verpakking van vis kunnen verschillende plaatjes staan. Sommige zijn keurmerken: die geven garanties over milieu en dierenwelzijn. Andere logo's geven alleen informatie. Je vindt alle logo’s en keurmerken voor vis in de Keurmerkenwijzer.

  • Biologisch - Europees keurmerk

    Biologisch 200.png

    Biologisch is één van de topkeurmerken voor gekweekte vis. Het is een keurmerk van de Europese Unie (EU) voor biologische producten, in dit geval vis. Het staat alleen op gekweekte vis, schaal- en schelpdieren, bijvoorbeeld gekweekte zalm, kabeljauw, forel en garnalen.Je komt ook biologische vis tegen met het Duitse Naturland-keurmerk of het Engelse Soil-association.

  • ASC - Aquaculture Stewardship Council

    ASC  200 br.png

    ASC is één van de topkeurmerken voor gekweekte vis. Veel van de criteria zijn opgesteld door het Wereld Natuur Fonds, de viskwekers en wetenschappers. Je komt het keurmerk tegen in de supermarkt en bij viswinkels voor allerlei soorten gekweekte vis en gekweekte schaal- en schelpdieren. Het keurmerk wordt beheerd door de Aquaculture Stewardship Council (ASC).

  • Marine Stewardship Council (MSC)

    msc200.png

    MSC is een internationaal topkeurmerk voor duurzaam gevangen wilde vis van de Marine Stewardship Council, een internationale onafhankelijke organisatie om het leven in de zee te beschermen. Er is onafhankelijke controle door een geaccrediteerde partij en een sanctiebeleid. In Nederland zijn onder meer Alaska koolvis, kabeljauw, haring, heek, hoki, tong, makreel, sint jacobsschelp en Alaska zalm met het MSC-keurmerk verkrijgbaar. Het keurmerk gaat niet over gekweekte vis.

  • Dolfijnvriendelijk gevangen tonijn

    dolfijnvriendelijk safe.png

    Dolfijnvriendelijk gevangen tonijn is geen officieel keurmerk, maar een particulier label van de visserij. Er zijn verschillende plaatjes en ze staan op bijna alle blikjes tonijn, met de tekst 'dolfijnvriendelijk gevangen' of 'dolphin friendly'. Je komt ook SAFE tegen in de winkel, SAFE is wel een keurmerk. 

    Helaas is de regeling vrijwillig en is er geen waterdichte controle. In Europa is de meeste tonijn in blik bovendien skipjacktonijn. Daarbij speelt het dolfijnprobleem niet; het label is hiervoor dus overbodig.

  • Waddengoud

    waddengoudlogo.jpg

    Waddengoud is een keurmerk voor voedingsproducten uit het Waddengebied. Het keurmerk stelt voor vis eisen aan de vismethode (soort netten) en aan bijvangst. Je vindt deze waddengoudproducten op sommige boerenmarkten, in natuurvoedingswinkels en een aantal restaurants.
    Waddengoud is aangesloten bij de Stichting Streekeigen Producten Nederland (SPN).

     

     

  • Zeker Zeeuws Streekproduct

    zeker zeeuws.jpg

    Zeker Zeeuws streekproduct is een van de streekmerken van Erkend Streekproduct, een keurmerk voor maatschappelijk verantwoorde streekproducten met lokale toegevoegde waarde. Alle vis, schelp- en schaaldieren moeten voldoen aan de eisen van MSC of ASC, maar hoeven die keurmerken niet te dragen.

Organisaties

Het Ministerie van EZ stelt elk jaar de visquota vast. En er zijn een paar organisaties die zich inzetten voor duurzame visvangst. 

  • Ministerie van EZ

    In Nederland is het ministerie van Economische Zaken (EZ) verantwoordelijk voor de nationale uitvoering van het Europese visserijbeleid. Elk jaar bepaalt de minister hoeveel de vissers maximaal van elke vissoort mogen vangen, afhankelijk van de visstanden. Het ministerie is verantwoordelijk voor de verdeling van de visquota over de Nederlandse vissers. Zie de website voor meer informatie.

  • Good Fish Foundation

    De Good Fish Foundation heeft in november 2014 de VISwijzer overgenomen van Stichting De Noordzee. De Good Fish Foundation wil de overgang naar een duurzame en verantwoorde visserij en visteelt bevorderen door de vraag naar goede vis te vergroten en consument en ondernemer te ondersteunen bij een verantwoorde keuze. De stichting richt zich in de eerste plaats op de visaanvoer, verwerking, consumenten, handel en overheid in Nederland en Europa.

  • Stichting De Noordzee

    Stichting De Noordzee zet zich in voor de natuur- en milieubelangen van de zee. De organisatie streeft naar betere wet- en regelgeving, stelt misstanden aan de kaak en zoekt naar alternatieven voor een schoner en duurzamer gebruik van de (Noord-)zee, in dialoog met overheid en bedrijfsleven. Schone scheepvaart, duurzame visserij, ruimte voor natuur en schone zee en stranden zijn belangrijke thema’s. Zie voor haar standpunten Noordzee.

  • Wereld Natuur Fonds

    Het Wereld Natuur Fonds zet zich wereldwijd in voor de bescherming van de natuurlijke rijkdom van de oceanen. Zo pleit het voor natuurreservaten op zee. Om duurzame visvangst te bevorderen heeft het WNF in samenwerking met Unilever het MSC keurmerk opgericht; inmiddels is het keurmerk helemaal onafhankelijk. Het WNF voert een campagne 'Kies voor een levende zee' en roept consumenten op verantwoord gevangen vis te kopen. Zie ook WNF.

Meer informatie

  • Kijk in de VISwijzer welke vis verantwoord is.
  • De Visvangstwijzer van Greenpeace laat zien hoe duurzaam vis uit de Noordzee is.
  • Informatie over gezonde voeding vind je op Voedingscentrum
  • De Bijvangstwijzer geeft informatie over welke vis bijvangst is en hoe deze scoort op het gebied van duurzaamheid. Veel bijvangstsoorten (zoals de schar) kun je prima eten.
  • Op Visbureau staan tips voor het bewaren en bereiden van verse vis. Je vindt er ook een viskalender, waarop staat wanneer welke vis beschikbaar is en wanneer de paaitijden zijn. Vis gevangen in de paaitijd is vaak van mindere kwaliteit.
  • Wil je weten welke vis bij welk seizoen hoort? Vis en Seizoen heeft een kalender, bijgehouden door een vishandel: Vis-kalender
Terug naar boven