Alles over energie en milieu in het dagelijks leven

Soja

Soja is niet alleen voor vegetariërs. Het zit namelijk ook in veevoer. Zo krijg je bij ieder stuk vlees, ei of glas melk indirect ook soja binnen. De sojateelt zorgt voor allerlei milieuproblemen en sociale problemen: bossen verdwijnen bijvoorbeeld en boeren raken hun land kwijt.

Meer dan 90 procent van de soja die we eten, zit ‘verborgen’ in vlees, eieren en zuivel. Voor 100 gram kaas is bijvoorbeeld 25 gram soja nodig, voor een hamburger van 100 gram zo'n 46 gram. Doordat we steeds meer vlees eten, is de sojaproductie de afgelopen 50 jaar vertienvoudigd. De soja die we in Nederland gebruiken, komt vooral uit Zuid-Amerika. Daar zorgt de teelt voor allerlei problemen: er wordt bos voor gekapt, de bodem raakt uitgeput en het water vervuilt door bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Bijna 80 procent van alle soja die verbouwd wordt, is genetisch gemodificeerd (GMO-soja), wat op langere termijn ook negatieve gevolgen heeft voor het milieu. Verder raken boeren hun land en inkomen kwijt en zijn de werkomstandigheden op de sojaplantages soms slecht.

De meeste soja wordt verwerkt in veevoer. Maar er wordt ook sojaolie gebruikt in sauzen en snacks, en ook in producten als zeep en biobrandstof.

Tips voor soja

  • 1

    Wil je een duurzame keuze maken? Eet dan minder vlees, eieren en zuivel.

  • 2

    Ga voor biologisch: de soja voor biologisch vlees en in biologische producten is duurzamer geproduceerd dan gewone soja.

  • 3

    Je kunt ook letten op het Fairtrade keurmerk: dit garandeert dat het product is gemaakt met oog voor mens en milieu.

Kiezen voor duurzaam geteelde soja

EU logo biologisch 100x67.jpg

Kiezen voor duurzaam geteelde soja is helaas niet zo makkelijk. Op de verpakking in de winkel staan namelijk geen speciale logo’s of keurmerken voor duurzame soja. Wel kun je letten op het logo voor biologische landbouw: het groene blaadje. Biologisch geteelde soja is niet genetisch gemodificeerd (GMO) en er wordt geen gebruik gemaakt van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Maar biologisch stelt geen eisen aan ontbossing.

Behalve biologisch staan er op verpakking in de winkel geen logo’s of keurmerken waaraan je kunt zien dat de soja in het product duurzaam geteeld is. Er zijn wel initiatieven om de sojateelt duurzamer te maken. Round Table Responsible Soy (RTRS) en Pro Terra zijn daar voorbeelden van. Ongeveer 30 procent van de soja die in Nederland wordt verwerkt, is afkomstig van zo’n initiatief, maar dat staat (nog) niet op de verpakking.

Ten slotte is er ook soja met het GMO-vrij certificaat. Deze soja is niet genetisch gemodificeerd, maar is verder niet speciaal duurzaam geteeld. Ook dit certificaat staat meestal niet op de verpakking. Sommige fabrikanten geven wel informatie via hun website.

Milieugevolgen van sojateelt

Brazilië, Argentinië en de VS zijn de grootste leveranciers van soja aan Nederland. Kleinere hoeveelheden komen uit Paraguay, Canada, Italië, China en India.

Eén van de belangrijkste kenmerken van de sojateelt is de grootschaligheid, vooral van soja die uit Brazilië en Argentinië komt. Omdat de vraag naar soja wereldwijd groeit, wordt de productie in snel tempo uitgebreid.

Landgebruik en uitstoot van broeikasgassen

Bos, savanne en weidegebieden worden in rap tempo omgezet in soja-akkers, vooral in Zuid-Amerika. Tussen 1993 en 2013 is het gebied waar soja geteeld wordt wereldwijd 3 keer zo groot geworden. Het beslaat inmiddels een oppervlak dat 13 keer zo groot is als Nederland.

Als bos en andere natuurlijke begroeiing wordt omgezet in landbouwgrond, komen er heel veel broeikasgassen vrij. Dat komt door 2 dingen: bos bevat veel meer biomassa dan landbouwgrond (bomen nemen dus ook veel meer CO2 op dan sojaplanten). En plantaardig materiaal dat in de bodem zit, komt in aanraking met zuurstof als de grond omgewoeld wordt en gaat dan rotten: daarbij komt CO2 vrij. Wereldwijd zorgt dit proces voor zo’n 10 procent van alle broeikasgassen die wij mensen uitstoten. Lees meer over klimaatverandering.

Bestrijdingsmiddelen

In de sojateelt worden steeds meer bestrijdingsmiddelen gebruikt. Dat komt doordat er steeds meer soja verbouwd wordt, maar ook doordat onkruid steeds ongevoeliger (resistent) wordt voor de bestrijdingsmiddelen en ook doordat er nieuwe schimmelziektes ontstaan. Bestrijdingsmiddelen vervuilen de bodem en het (drink)water. Omdat soja-akkers enorm groot zijn, worden er vaak vliegtuigen ingezet. Daardoor komen bestrijdingsmiddelen ook buiten de akkers terecht en wordt de plaatselijke bevolking ook meer blootgesteld aan het gif.

Genetische modificatie

Bijna 80 procent van de verbouwde soja op de wereld is genetisch gemodificeerd (GMO-soja). Vrijwel alle GMO-soja is zogeheten Roundup-Ready-soja. Deze soja is door genetische modificatie immuun gemaakt tegen glyfosaat, een onkruidbestrijdingsmiddel met de merknaam Roundup, dat ingezet wordt tegen alle soorten onkruid. Voordeel is dat alle onkruid in één keer wordt bestreden zonder het gewas te beschadigen. Maar er zijn ook grote nadelen.

Als een sojateler begint met GMO-soja neemt de milieudruk aanvankelijk af doordat hij heel gericht onkruid kan bestrijden en de soja-opbrengst groter wordt. Maar op termijn wordt het onkruid resistent en is er steeds meer glyfosaat nodig om het te bestrijden. Of de teler stapt weer over op de middelen die hij vroeger gebruikte om het resistente onkruid te bestrijden. Zie ook Genetische modificatie van gewassen.

Hier mestoverschot, daar kunstmest nodig

Soja in veevoer voor Nederlandse koeien, varkens en kippen komt voornamelijk uit het buitenland, omdat buitenlandse soja goedkoop is. Door de grootschalige teelt van deze soja raakt de bodem daar uitgeput en is er steeds meer kunstmest nodig. Tegelijk produceert het Nederlandse vee dat de soja opeet een enorme hoeveelheid mest, die hier grote druk op het milieu legt. In een circulair systeem zou de mest die de dieren produceren gebruikt worden om het land te bemesten.

Vleesvervangers en sojadrink

Sojadrank en veel vleesvervangers worden van soja gemaakt. Op de websites van deze sojaproducten kun je vaak lezen waar de soja vandaan komt. Meestal is dat uit gebieden waar geen bos voor is gekapt. Bij soja uit Zuid-Amerika kiezen de producenten vaak voor soja van een initiatief voor duurzame sojateelt.

Sojaproductie en de lokale bevolking

Soja is een belangrijk product voor de economie van een aantal Zuid-Amerikaanse landen, maar de grootschalige productie ervan heeft ook veel negatieve effecten voor kleine boeren en de plaatselijke bevolking:

  • Lokale kleinschalige voedselproductie en werkgelegenheid verdwijnen doordat grond van kleine boeren wordt opgekocht door grote sojabedrijven. De bevolking is vervolgens afhankelijk van geïmporteerde (dure) producten voor de eigen voedselvoorziening. Dit kan leiden tot voedseltekorten en eenzijdige voeding.
  • Het gif dat met vliegtuigen gesproeid wordt, komt ook op de akkers van andere boeren terecht, die daardoor schade lijden (hun soja is niet tegen het glyfosaat bestand). Bovendien is het gif slecht voor hun gezondheid.
  • Er komt dwangarbeid voor in de sojateelt, omdat arbeiders moeten werken om hun 'voorschotten' terug te kunnen betalen. Het is seizoenswerk en de arbeidsomstandigheden zijn vaak slecht.
  • De leefgebieden van inheemse stammen raken bekneld tussen de enorme soja-akkers, of verdwijnen helemaal. De levenswijze en de voedselvoorziening van deze stammen komt daarmee in gevaar.

Standpunten en meer informatie

De soja-industrie is op initiatief van het internationale Wereld Natuur Fonds (WWF) in gesprek gegaan met diverse (NGO) organisaties en boeren via de Round Table on Responsible Soy (RTRS). De industrie erkent dat er problemen zijn, en vindt het ook van groot belang dat de sojateelt niet ten koste gaat van het Amazone regenwoud. De industrie wil daarom meewerken aan afspraken die moeten leiden tot een meer duurzame productie. Zie voor meer informatie Responsible Soy of Vette feiten en Gif Soja.

De Sojacoalitie is een samenwerkingsverband van 7 Nederlandse NGO's. Zij dringen aan op een verantwoorde productie van soja, en willen een discussie over de rol van onze bio-industrie en vleesconsumptie bij deze problematiek. Kijk voor uitgebreide informatie op Sojacoalitie.

Terug naar boven